Choroby dziecięce. Na co chorują przedszkolaki?

Rozpoczynający się rok szkolny i nadchodząca jesień to czas, w którym dzieci częściej zmagają się z infekcjami. Powrót do przedszkoli i szkół, przebywanie w większych skupiskach oraz zmiana warunków pogodowych sprzyjają rozprzestrzenianiu się wirusów i bakterii. W efekcie katar, kaszel, ból gardła czy gorączka stają się częstym powodem nieobecności. Infekcje dróg oddechowych to jednak niejedyny problem zdrowotny wieku dziecięcego. Choroby dziecięce różnią się objawami, przebiegiem i sposobem leczenia. Znajomość ich charakterystycznych objawów pozwala szybciej rozpoznać dolegliwość i odpowiednio zareagować na pierwsze symptomy.

Choroby wieku dziecięcego

Choroby dziecięce mogą mieć różne podłoże i przebieg. Część to infekcje wirusowe lub bakteryjne, inne wiążą się z zakażeniem pasożytami. Do chorób i dolegliwości, które najczęściej dotyczą dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, należą przeziębienie i grypa, angina, zapalenie ucha, ospa wietrzna, szkarlatyna, trzydniówka, choroba bostońska, jelitówka oraz wszawica.

Przeziębienie i grypa 

Przeziębienie i grypa wywoływane są przez wirusy i mogą powodować podobne objawy, różnią się jednak nasileniem oraz przebiegiem. Przeziębienie zazwyczaj rozwija się stopniowo i ma łagodniejszy charakter. Typowymi symptomami są: katar, zatkany nos, kichanie, ból gardła i kaszel, a gorączka, jeśli występuje, zwykle nie jest wysoka. Grypa natomiast często rozpoczyna się nagle. Dziecko może mieć wysoką gorączkę, dreszcze, doskwierać mu może ból głowy i mięśni, wyraźne osłabienie oraz kaszel. U najmłodszych mogą pojawić się również nudności, wymioty czy biegunka. Zarówno w przypadku przeziębienia, jak i grypy ważny jest odpoczynek, odpowiednie nawodnienie i łagodzenie dokuczliwych objawów. W przypadku nasilonych lub niepokojących symptomów wskazana jest konsultacja z lekarzem.

Ospa wietrzna

Gorączka, osłabienie i charakterystyczna swędząca wysypka to typowe objawy ospy wietrznej. Choroba wywoływana jest przez wirus ospy wietrznej i półpaśca i łatwo przenosi się z jednej osoby na drugą drogą kropelkową. U dzieci zwykle ma łagodny przebieg, choć powstające na skórze pęcherzyki mogą powodować silny świąd. Zmiany skórne pojawiają się stopniowo, początkowo jako niewielkie czerwone plamki, które następnie przekształcają się w grudki i wypełnione płynem pęcherzyki. Z czasem zmiany wysychają, tworząc strupki. Wysypka może obejmować całe ciało, w tym skórę głowy i błony śluzowe. Leczenie polega przede wszystkim na łagodzeniu objawów, m.in. świądu i gorączki. Dziecko powinno pozostać w domu do czasu przyschnięcia wszystkich zmian.

Bostonka

Choroba dłoni, stóp i jamy ustnej, czyli bostonka, to wirusowa choroba zakaźna, która najczęściej dotyka dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Zakażenie wywołują enterowirusy, przede wszystkim wirusy Coxsackie. Do zakażenia dochodzi głównie przez bezpośredni kontakt z wydzielinami osoby chorej na bostonkę, a także drogą fekalno-oralną. Początek bostonki może przypominać zwykłą infekcję, powodując gorączkę, osłabienie, ból gardła oraz gorsze samopoczucie. Charakterystyczne zmiany skórne pojawiają się przede wszystkim na dłoniach i stopach, natomiast w jamie ustnej mogą pojawić się bolesne pęcherzyki lub nadżerki. Niekiedy wysypka obejmuje także pośladki, kolana czy łokcie. Choroba zazwyczaj ma łagodny przebieg i ustępuje samoistnie w ciągu kilku do kilkunastu dni. Leczenie ma charakter objawowy i obejmuje przede wszystkim odpoczynek, odpowiednie nawodnienie oraz łagodzenie gorączki i bólu.

Angina 

Angina jest jedną z częstszych infekcji występujących u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Może być wywołana przez wirusy lub bakterie (najczęściej paciorkowce grupy A). Choroba zwykle przebiega z silnym bólem gardła, trudnościami w przełykaniu i gorączką. Przy zakażeniu bakteryjnym na migdałkach często pojawiają się białe naloty lub ropne czopy, a charakterystycznymi objawami mogą być również powiększone i bolesne węzły chłonne. W przypadku anginy wirusowej stosuje się przede wszystkim leczenie objawowe, nngina paciorkowcowa wymaga natomiast antybiotykoterapii zaleconej przez lekarza. Niezależnie od przyczyny ważne są odpoczynek, odpowiednie nawodnienie oraz łagodzenie gorączki i bólu gardła.

Zapalenie ucha

Zapalenie ucha środkowego należy do częstszych problemów zdrowotnych u dzieci i zazwyczaj pojawia się jako powikłanie infekcji górnych dróg oddechowych. Na zapalenie ucha szczególnie podatne są maluchy w wieku przedszkolnym, u których budowa trąbki słuchowej sprzyja łatwiejszemu przedostawaniu się drobnoustrojów do ucha środkowego. Choroba może rozwijać się nagle, a jej charakterystycznym objawem jest silny ból ucha oraz rozdrażnienie, gorączka, brak apetytu lub problemy ze snem. Sposób leczenia zależy od wieku dziecka, nasilenia objawów i przyczyny zapalenia. W wielu przypadkach wystarczające jest leczenie objawowe. Antybiotykoterapia nie zawsze jest konieczna, a o jej zastosowaniu decyduje lekarz. Wyciek z ucha, nasilający się ból, wysoka gorączka lub pogorszenie słuchu wymagają konsultacji medycznej.

Szkarlatyna

Szkarlatyna, nazywana również płonicą, jest chorobą zakaźną wywoływaną przez paciorkowce grupy A. Najczęściej dotyka dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, a do zakażenia dochodzi drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt z osobą chorą. Choroba często rozwija się nagle i może początkowo przypominać anginę – pojawia się wysoka gorączka, silny ból gardła, trudności w przełykaniu oraz powiększone węzły chłonne. Charakterystycznym objawem szkarlatyny jest drobna, czerwona wysypka, która zwykle pojawia się na tułowiu i szybko obejmuje kolejne części ciała. Skóra może być szorstka w dotyku, a na języku często widoczny jest żywo czerwony nalot, określany jako „malinowy język”. Leczenie polega na zastosowaniu antybiotyku zaleconego przez lekarza oraz łagodzeniu objawów.

Trzydniówka

Gorączka trzydniowa (inaczej rumień nagły lub trzydniówka) to wirusowa choroba zakaźna występująca głównie u niemowląt i małych dzieci. Najczęściej odpowiadają za nią wirusy HHV-6, rzadziej HHV-7. Zakażenie może przebiegać z wysoką gorączką, która utrzymuje się przez kilka dni, a po jej ustąpieniu pojawia się charakterystyczna wysypka. Drobne, różowe plamki widoczne są początkowo na tułowiu, a następnie mogą obejmować szyję, twarz i kończyny. Wysypka zwykle nie powoduje świądu i znika samoistnie po kilku dniach. Trzydniówka na ogół ma łagodny przebieg, dlatego leczenie koncentruje się na łagodzeniu objawów. Przy wysokiej gorączce stosuje się odpowiednie dla wieku dziecka leki przeciwgorączkowe i okłady, ale ważne jest również zapewnienie odpoczynku oraz właściwe nawodnienie.

Zapalenie spojówek

Zaczerwienione oczy, łzawienie, pieczenie, swędzenie oraz wydzielina gromadząca się w kącikach oczu mogą wskazywać na zapalenie spojówek. U dzieci choroba często ma podłoże wirusowe lub bakteryjne, choć może być również związana z alergią. Przy zakażeniu bakteryjnym wydzielina jest zwykle gęsta i ropna, przez co powieki mogą być sklejone, szczególnie po nocy. Wirusowemu zapaleniu spojówek częściej towarzyszą wodnista wydzielina i objawy infekcji dróg oddechowych.
Sposób leczenia zależy od przyczyny. Przy zapaleniu wirusowym najczęściej stosuje się leczenie objawowe, natomiast zakażenie bakteryjne może wymagać zastosowania kropli lub maści z antybiotykiem zaleconych przez lekarza. W przypadku alergii najważniejsze jest ograniczenie kontaktu z alergenem, a w razie potrzeby stosuje się odpowiednie leki na uczulenie. 

Grypa żołądkowa i infekcje jelitowe

Biegunka, wymioty, bóle brzucha i gorączka to typowe objawy infekcji przewodu pokarmowego u dzieci. Zakażenia te potocznie określane jako „grypa żołądkowa”, mają najczęściej podłoże wirusowe. Odpowiadają za nie m.in. norowirusy i rotawirusy, które łatwo rozprzestrzeniają się w przestrzeni przedszkolnej, szczególnie przy braku należytej higieny. Największym zagrożeniem podczas nasilonych wymiotów i biegunki jest odwodnienie. Dlatego ważne jest regularne podawanie dziecku niewielkich ilości płynów, najlepiej doustnych płynów nawadniających zawierających elektrolity. Większość infekcji jelitowych ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni, jednak nasilone objawy odwodnienia, trudności z przyjmowaniem płynów lub wyraźne pogorszenie stanu dziecka wymagają konsultacji lekarskiej.

Krztusiec

Krztusiec, nazywany również kokluszem, to zakaźna choroba bakteryjna wywoływana przez Bordetella pertussis. Do zakażenia dochodzi głównie drogą kropelkową, a choroba może dotknąć zarówno dzieci, jak i dorosłych. Początkowo jej objawy przypominają przeziębienie – pojawia się katar, lekki kaszel i stan podgorączkowy. Z czasem kaszel staje się coraz bardziej nasilony i przybiera postać męczących napadów, podczas których dziecko może mieć trudności ze złapaniem oddechu, a nawet wymiotować. Krztusiec wymaga antybiotykoterapii zleconej przez lekarza. Odpowiednio wcześnie rozpoczęte leczenie pomaga złagodzić przebieg choroby i ograniczyć ryzyko zakażania innych osób. Ze względu na wysoką zakaźność konieczne jest również ograniczenie kontaktów z innymi, szczególnie z niemowlętami, dla których krztusiec może być wyjątkowo niebezpieczny.

Wszawica

Choć wszawica bywa kojarzona z niedostateczną higieną i trudnymi warunkami życia, w rzeczywistości może pojawić się u każdego dziecka. Szczególnie łatwo rozprzestrzenia się wśród najmłodszych, którzy spędzają ze sobą dużo czasu podczas wspólnej zabawy. Do zakażenia dochodzi przede wszystkim przez bezpośredni kontakt głowa w głowę, dlatego w przedszkolach i szkołach łatwo dochodzi do jej rozprzestrzeniania. Pierwszym sygnałem wszawicy może być nasilone swędzenie skóry głowy, zwłaszcza w okolicy karku i za uszami. Przy dokładnym sprawdzeniu włosów można dostrzec niewielkie, poruszające się pasożyty oraz gnidy mocno przytwierdzone do włosów. Leczenie polega na zastosowaniu preparatu na wszy i dokładnym wyczesywaniu włosów specjalnym grzebieniem. Po wykryciu zakażenia warto również sprawdzić głowy pozostałych domowników i poinformować placówkę, do której uczęszcza dziecko.

Choroby zakaźne – profilaktyka

Ograniczenie rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych w przedszkolach i szkołach wymaga przestrzegania podstawowych zasad higieny oraz odpowiedzialnego postępowania w przypadku infekcji. Duże znaczenie mają szczepienia ochronne, regularne mycie rąk, zasłanianie ust i nosa podczas kaszlu lub kichania oraz dbanie o czystość wspólnie używanych przedmiotów i powierzchni. Ponadto dziecko z objawami choroby zakaźnej nie powinno uczęszczać do przedszkola ani szkoły, ponieważ może stanowić źródło zakażenia dla innych uczniów. Powrót do placówki powinien nastąpić dopiero po ustąpieniu objawów i, w razie potrzeby, po konsultacji z lekarzem. 

Leki uodparniające dla dzieci bez recepty

Prawidłowo funkcjonujący układ immunologiczny jest jednym z elementów ochrony organizmu przed infekcjami. Ma to szczególne znaczenie jesienią i zimą, gdy dzieci spędzają więcej czasu w zamkniętych pomieszczeniach, przebywają w większych grupach i częściej mają kontakt z drobnoustrojami. W ich codziennej diecie powinny znaleźć się składniki niezbędne do prawidłowej pracy układu odpornościowego, w tym witamina D, witamina C, cynk i selen. Jeśli dieta nie dostarcza ich w wystarczającej ilości, można sięgnąć po preparaty dostępne bez recepty, przeznaczone dla dzieci w różnym wieku. W zależności od produktu mogą one zawierać witaminy i minerały, a także składniki pochodzenia naturalnego, takie jak ekstrakty z jeżówki, czarnego bzu czy pelargonii afrykańskiej. Preparaty mają różne postacie – od syropów i kropli po tabletki do ssania, dzięki czemu łatwiej dopasować je do wieku i preferencji dziecka. Przy wyborze warto zwrócić uwagę przede wszystkim na skład, zawartość poszczególnych substancji oraz zalecane dawkowanie.

Bibliografia:

1. Chodorowska M., Kuklińska D., Krztusiec u młodzieży i osób dorosłych, Przegląd Epidemiologiczny, 2001;55:189–95, online: https://www.przeglepidemiol.pzh.gov.pl/pdf-178937-99542?filename=Whooping%20cough%20in.pdf [dostęp: 30.08.2026]
2. Czarnecka-Operacz M., Sadowska-Przytocka A., Wszawica – wciąż aktualny problem kliniczny. Kiedy podejrzewać, jak leczyć?, Świat Medycyny i Farmacji, nr 87, 2015.
3. Dziubek Z., Choroby zakaźne i pasożytnicze, PZWL, Warszawa, 2003.
4. Frankowski B. L., Bocchini J. A., Wszawica skóry owłosionej głowy – raport kliniczny, Dermatologia po Dyplomie, 2(2), 2011.
5. Leszczyńska-Pilich M., Nidzińska K., Rustecka A., Kalicki B., Wykwity skórne i zakaźne choroby wysypkowe u dzieci w praktyce lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, Klinika Pediatrii, Nefrologii i Alergologii Dziecięcej, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, 2023, online: https://pimr.pl/assets/pdf/artykuly/313-328-paediatrics-family-medicine-4-2022-leszczynska-pl.pdf [dostęp: 30.08.2026]
6. Okarska-Napierała M., Choroba dłoni, stóp i jamy ustnej o typowym i nietypowym przebiegu, Pediatria po Dyplomie, 04, 2023, online: https://podyplomie.pl/czasopisma/pediatria-po-dyplomie/2023/04/choroba-dloni-stop-i-jamy-ustnej-o-typowym-i-nietypowym-przebiegu?srsltid=AfmBOoqZLpEMENqwo3bBhoAwRY2bCwdONXbIGbGXlroRfWrhTRb-CEc8 [dostęp: 30.08.2026]
7. Rosłonkiewicz-Wiechowska K., Krztusiec — stara choroba i nowe metody zapobiegania, Forum Medycyny Rodzinnej, 2017, t. 11, nr 3, s. 107–113, online: https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/view/54281/41060 [dostęp: 30.08.2026]
8. Szenborn L., Choroba dłoni, stóp i jamy ustnej, Medycyna Praktyczna, online: https://www.mp.pl/pacjent/pediatria/choroby/chorobyzakazne/79171,choroba-dloni-stop-i-jamy-ustnej, dostęp: 30.08.2026]
9. Zięba Z., Naczyński A. Choroby zakaźne wieku dziecięcego przebiegające z wysypką, (ospa, odra, różyczka, szkarlatyna, gorączka bostońska, rumień nagły, rumień zakaźny) Część 2., online: https://static2.medforum.pl/upload/file/Choroby%20zaka%C5%BAne%20-%20wysypka%20cz%202b.pdf [dostęp: 30.08.2026]