03.04.2025
Szczepienia - dlaczego należy się szczepić?
Szczepienia to jeden z najważniejszych i najskuteczniejszych sposobów ochrony zdrowia. Dzięki nim udało się wyeliminować lub znacząco ograniczyć wiele groźnych chorób zakaźnych, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu stanowiły realne zagrożenie życia. Mimo to wokół szczepień wciąż krąży wiele mitów i wątpliwości, które sprawiają, że są one częstym powodem dyskusji i zyskują liczne grono przeciwników. Dlaczego warto się szczepić? Jak działają szczepionki? Dlaczego odporność zbiorowa jest tak ważna dla zdrowia całego społeczeństwa? Wyjaśniamy, co warto wiedzieć, by świadomie dbać o zdrowie swoje i swoich bliskich.
Co to jest szczepionka?
Szczepionka to preparat medyczny, który ma za zadanie pobudzić układ odpornościowy do wytworzenia ochrony przed konkretną chorobą zakaźną. Jak działa szczepionka? Szczepionka zawiera osłabione lub inaktywowane drobnoustroje (np. wirusy, bakterie) albo ich fragmenty, które nie wywołują choroby, ale „uczą” organizm, jak skutecznie się przed nią bronić. Dzięki temu układ odpornościowy osoby zaszczepionej będzie potrafił szybko rozpoznać i zneutralizować dany patogen. Szczepionki są więc bezpiecznym i skutecznym sposobem na budowanie odporności – bez konieczności przechodzenia groźnej infekcji. To właśnie dzięki nim możliwe było opanowanie wielu chorób, takich jak odra, polio czy błonica.
Rodzaje szczepionek
Współczesna medycyna oferuje kilka rodzajów szczepionek, różniących się sposobem działania, składem i metodą przygotowania. Każdy z nich ma na celu wywołanie odpowiedzi immunologicznej i przygotowanie organizmu na kontakt z konkretnym drobnoustrojem. Do najczęściej stosowanych szczepionek należą: szczepionki żywe, inaktywowane, podjednostkowe i rekombinowane, mRNA i wektorowe.
- Szczepionki żywe – zawierają osłabione, ale nadal aktywne wirusy lub bakterie. Wywołują silną i długotrwałą odporność, np. szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR).
- Szczepionki inaktywowane – zawierają zabite drobnoustroje. Są bezpieczne i dobrze tolerowane, np. szczepionka przeciwko polio (IPV).
- Szczepionki podjednostkowe i rekombinowane – zawierają tylko wybrane fragmenty patogenów (np. białka), które wystarczą do pobudzenia odporności, np. szczepionka przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.
- Szczepionki mRNA – nowoczesne preparaty, które dostarczają organizmowi instrukcje do produkcji fragmentu wirusa, co wywołuje odpowiedź immunologiczną. Przykładem są szczepionki przeciw COVID-19.
- Szczepionki wektorowe – wykorzystują nieszkodliwego wirusa jako „nośnik” materiału genetycznego patogenu.
Szczepienia obowiązkowe
Szczepienia obowiązkowe mają na celu ochronę przed najgroźniejszymi chorobami zakaźnymi, które mogą prowadzić do poważnych powikłań, trwałych uszkodzeń zdrowia, a nawet śmierci. Szczepienia obowiązkowe są zgodnie z polskim programem szczepień ochronnych (PSO), muszą być wykonane w określonych terminach i dotyczą głównie niemowląt, dzieci i młodzieży. Wśród szczepień obowiązkowych znajdują się m.in.: szczepienie przeciwko gruźlicy, błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis (choroba Heinego – Medina), odrze, śwince, różyczce oraz WZW typu B.
Program szczepień obowiązkowych jest regularnie aktualizowany przez Ministerstwo Zdrowia i oparty na zaleceniach ekspertów oraz danych epidemiologicznych. Co ważne, szczepienia obowiązkowe są w Polsce bezpłatne i realizowane w ramach publicznej opieki zdrowotnej.
Kalendarz szczepień obowiązkowych
Program Szczepień Ochronnych (PSO) to oficjalny harmonogram określający, jakie szczepienia powinny zostać podane na poszczególnych etapach życia – od okresu noworodkowego, aż po dorosłość. Kalendarz szczepień zawiera zarówno szczepienia obowiązkowe, które są finansowane z budżetu państwa, jak i szczepienia zalecane - nieobowiązkowe, ale rekomendowane przez specjalistów dla dodatkowej ochrony zdrowia. W PSO uwzględnione są m.in. szczepienia przeciwko gruźlicy, WZW typu B, błonicy, tężcowi, krztuścowi, odrze, śwince, różyczce, polio czy pneumokokom. Przestrzeganie kalendarza szczepień to podstawowy element profilaktyki zdrowotnej, który chroni nie tylko jednostkę, ale i całą populację, przyczyniając się do tzw. odporności zbiorowiskowej.
Szczepienia obowiązkowe dla dzieci (według Programu Szczepień Ochronnych – PSO).
| Wiek dziecka | Szczepienia |
| 0–24 godziny po urodzeniu | Gruźlica (BCG), WZW typu B (pierwsza dawka) |
| 6.–8. tydzień życia |
WZW typu B (druga dawka), |
| 3.–4. miesiąc życia | DTP – druga dawka, Hib – druga dawka, Polio – druga dawka, Pneumokoki – druga dawka |
| 5.–6. miesiąc życia | DTP – trzecia dawka, Hib – trzecia dawka, Polio – trzecia dawka, Pneumokoki – trzecia dawka |
| 7. miesiąc życia | WZW typu B – trzecia dawka |
| 13.–14. miesiąc życia | MMR (odra, świnka, różyczka) – pierwsza dawka, Pneumokoki – czwarta dawka |
| 16.–18. miesiąc życia | DTP – czwarta dawka, Hib – czwarta dawka, Polio – czwarta dawka |
| 6. rok życia | DTP – piąta dawka (szczepienie przypominające), Polio – piąta dawka |
| 10. rok życia | MMR – druga dawka |
| 14. rok życia | dT (błonica i tężec) – szczepienie przypominające |
| 19. rok życia | dT – kolejne szczepienie przypominające |
Kary za nieszczepienie dzieci
W Polsce szczepienia obowiązkowe są regulowane przepisami prawa i mają na celu ochronę zdrowia publicznego. Rodzice, którzy odmawiają szczepienia swoich dzieci bez uzasadnionych przyczyn medycznych, mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności administracyjnej. Najczęściej wiąże się to z nałożeniem grzywny w celu przymuszenia do wykonania szczepień – kara ta może być nakładana wielokrotnie aż do skutku, a jej łączna wysokość może wynieść nawet kilkanaście tysięcy złotych. Odmowa szczepień może mieć również inne konsekwencje – m.in. utrudnienia w zapisaniu dziecka do żłobka, przedszkola lub udziału w koloniach. W skrajnych przypadkach, gdy zdrowie dziecka jest poważnie zagrożone z powodu zaniechania obowiązkowych szczepień, sprawą może zająć się sąd rodzinny.
Szczepienia zalecane
Szczepienia zalecane to te, które – choć nieobowiązkowe – są rekomendowane przez ekspertów medycznych ze względu na swoją wysoką skuteczność i istotną rolę w profilaktyce zdrowotnej. Chronią przed chorobami, które mogą prowadzić do poważnych powikłań, a w niektórych przypadkach – nawet zagrożenia życia. Do najczęściej zalecanych szczepień należą m.in.:
- przeciwko rotawirusom (dla niemowląt),
- przeciwko meningokokom i pneumokokom,
- przeciwko grypie sezonowej,
- przeciwko wirusowi HPV (dla dziewcząt i chłopców),
- przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu,
- oraz szczepienia przypominające dla dorosłych – np. na tężec.
Choć szczepienia zalecane są odpłatne, wiele z nich jest częściowo lub całkowicie refundowanych, szczególnie dla wybranych grup wiekowych lub osób z grup ryzyka. Decyzję o ich podaniu warto skonsultować z lekarzem, który dobierze szczepienia odpowiednie do wieku, stanu zdrowia i stylu życia pacjenta.
Bibliografia:
- Małecka I., Matkowska-Kocjan A., Stryczyńska-Kazubska J., Talarek E., Przewodnik po szczepieniach ochronnych dla rodziców i małych dzieci, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, 2021.
- https://vaccination-info.europa.eu/pl/informacje-o-szczepionkach/jak-dzialaja-szczepionki-0
- https://szczepienia.pzh.gov.pl/wszystko-o-szczepieniach/jakie-sa-rodzaje-szczepionek-2/
Ewa Rutkowska-Król
Redaktor naczelna
Ewa Rutkowska-Król
Redaktor naczelna
Ewa Rutkowska-Król – redaktor naczelna z ponad 10-letnim doświadczeniem, specjalizująca się w tworzeniu treści produktowych oraz artykułów o tematyce medycznej. Przez lata miała okazję współpracować z różnymi firmami z branży zdrowia i farmacji, dostarczając merytoryczne i angażujące teksty. Jej pasją jest przekształcanie skomplikowanych zagadnień medycznych w przystępne treści, które pomagają czytelnikom lepiej zrozumieć świat zdrowia i dbania o siebie.
PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ
Ewa Rutkowska-Król
Redaktor naczelna
Jak przetrwać upały? Proste sposoby na gorące dni
Przez Polskę przetacza się obecnie fala upałów. Wysokie temperatury w ciągu dnia i tropikalne noce stają się coraz większym wyzwaniem dla organizmu. Upał wpływa nie tylko na samopoczucie, ale także na koncentrację, wydolność fizyczną oraz zdolność do prawidłowej termoregulacji. Długotrwała ekspozycja na wysokie temperatury może prowadzić do odwodnienia, utraty elektrolitów i osłabienia, a w skrajnych przypadkach nawet do udaru cieplnego. Właściwe postępowanie oraz proste, codzienne działania mogą pomóc w utrzymaniu równowagi termicznej organizmu i ograniczeniu negatywnych skutków gorącej pogody.
czytaj
Ewa Rutkowska-Król
Redaktor naczelna
Przeziębienie od klimatyzacji – przyczyny oraz sposoby leczenia i zapobiegania
Fale upałów sprawiają, że klimatyzacja, wentylatory i wiatraki stają się podstawowym sposobem na przetrwanie wysokich temperatur w pracy, w domu czy w podróży. Chłodne powietrze przynosi ulgę, poprawia komfort i ułatwia funkcjonowanie, jednak intensywne korzystanie z tych urządzeń może wpływać na kondycję błon śluzowych dróg oddechowych. Nagłe różnice temperatur między rozgrzanym otoczeniem a mocno schłodzonym pomieszczeniem, a także długotrwała ekspozycja na suche, cyrkulujące powietrze, mogą sprzyjać ich przesuszeniu oraz osłabieniu naturalnych mechanizmów ochronnych. W takich warunkach zwiększa się wrażliwość błon śluzowych na działanie czynników zewnętrznych, co może prowadzić do występowania dolegliwości ze strony górnych dróg oddechowych oraz pośrednio zwiększać podatność na infekcje.
czytaj
Ewa Rutkowska-Król
Redaktor naczelna
Jet lag – co to i jak sobie z nim radzić?
Lato to czas dalekich podróży i zagranicznych wakacji. Coraz więcej osób decyduje się na urlop poza Europą lub wybiera kierunki oddalone o kilka stref czasowych. Choć taka podróż pozwala odkrywać nowe miejsca, po przylocie organizm nie zawsze jest gotowy do aktywnego zwiedzania. Zaburzenia snu, senność w ciągu dnia, trudności z koncentracją czy rozdrażnienie to częste objawy tzw. jet lagu, który może popsuć pierwsze dni wyczekiwanego urlopu. Znajomość przyczyn tego zjawiska oraz sposobów wspierania organizmu po długim locie pozwoli szybciej przystosować się do nowego rytmu dobowego i w pełni wykorzystać czas przeznaczony na wypoczynek.
czytaj
Ewa Rutkowska-Król
Redaktor naczelna
Uczulenie na słońce. Jak się objawia fotodermatoza i jak ją leczyć?
Tegoroczne lato w Polsce rozpoczęło się od tropikalnych upałów, które mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia. Długotrwała ekspozycja na intensywne promieniowanie słoneczne zwiększa ryzyko odwodnienia, udaru cieplnego czy oparzeń, ale u niektórych osób może również wywoływać nieprawidłową reakcję skóry określaną jako uczulenie na słońce, czyli fotodermatozę. Swędząca wysypka, zaczerwienienie, drobne pęcherzyki lub pieczenie pojawiające się po kontakcie ze słońcem to sygnały, których nie należy lekceważyć. Szybkie rozpoznanie przyczyny zmian skórnych oraz wdrożenie odpowiedniej pielęgnacji i leczenia pozwala złagodzić objawy oraz zmniejszyć ryzyko ich nawrotów.
czytaj