Odwodnienie organizmu – przyczyny, objawy i sposoby zapobiegania

Odwodnienie jest stanem, w którym ilość wody w organizmie jest niewystarczająca do jego prawidłowego funkcjonowania. Choć często bywa bagatelizowane, jest poważnym stanem, który może prowadzić do licznych komplikacji zdrowotnych. Utrata płynów, zarówno przez pocenie, oddychanie, jak i wydalanie, może zaburzać równowagę elektrolitową i funkcjonowanie najważniejszych organów. Odwodnienie może być wynikiem intensywnej aktywności fizycznej, chorób, wysokiej gorączki, czy niewystarczającego spożycia płynów, a jego objawy obejmują zazwyczaj pragnienie, suchość w ustach, osłabienie, bóle czy zawroty głowy. 

Przyczyny odwodnienia

Odwodnienie może być spowodowane różnymi czynnikami, które prowadzą do utraty płynów lub zwiększonego zapotrzebowania na wodę. Wśród głównych przyczyn odwodnienia organizmu wymienia się: niewystarczające spożycie płynów i złe nawyki żywieniowe, wzmożoną utratę płynów, zwiększone zapotrzebowanie na płyny, niektóre choroby i stany zdrowotne, a także czynniki środowiskowe czy wiek.

• Nieprawidłowe nawyki żywieniowe - niewystarczające spożycie wody i innych płynów w ciągu dnia, celowe unikanie picia, nadmierne spożycie alkoholu czy moczopędnej kofeiny może prowadzić do odwodnienia.
• Intensywna aktywność fizyczna, przebywanie w wysokich temperaturach lub wysoka wilgotność mogą prowadzić do nadmiernego pocenia się i utraty płynów.
• Wysoka gorączka zwiększająca potliwość może prowadzić do nadmiernej utraty płynów, podobnie jak wymioty czy biegunka spowodowane przez choroby układu pokarmowego (np. IBS, choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) czy zatrucia pokarmowe.
• Niektóre leki, zwłaszcza diuretyki stosowane w leczeniu nadciśnienia lub chorób serca, mogą zwiększać wydalanie wody z organizmu.
• Niewydolność nerek i inne choroby nerek mogą wpływać na zdolność organizmu do zatrzymywania wody.
• Przebywanie w gorącym klimacie i niska wilgotność powietrza mogą przyspieszać utratę wody z organizmu przez skórę i drogi oddechowe zwiększając ryzyko odwodnienia.
• Niebezpieczeństwo odwodnienia zależy również od wieku i stanu organizmu, np. dzieci są bardziej podatne na odwodnienie ze względu na wyższe tempo przemiany materii i większą utratę płynów przez skórę, osoby starsze z powodu zmniejszonego odczuwania pragnienia, a kobiety w ciąży i karmiące piersią z racji zwiększonego zapotrzebowanie na płyny.

Zrozumienie tych przyczyn może pomóc w zapobieganiu odwodnieniu poprzez zachowanie odpowiedniego bilansu płynów, szczególnie w sytuacjach zwiększonego ryzyka.

Objawy odwodnienia

Symptomy odwodnienia organizmu mogą różnić się w zależności od jego nasilenia. Choć zwykle subtelne na początku, z czasem mogą stać coraz bardziej wyraźne, poważne, zagrażające zdrowiu, a nawet życiu.

Objawy łagodnego i umiarkowanego odwodnienia:

• pragnienie - jednym z pierwszych objawów odwodnienia jest uczucie silnego pragnienia;
• suche usta i gardło - odwodnienie prowadzi do wysuszenia błon śluzowych;
• zmniejszona ilość i częstotliwość oddawania moczu, przy czym mocz może być ciemniejszy niż zwykle;
• suchość skóry i oczu - skóra może stracić elastyczność, może również wystąpić suchość i podrażnienie oczu;
• zmęczenie - odwodnienie często powoduje uczucie zmęczenia i osłabienia;
• zawroty i ból głowy - niedobór płynów może prowadzić do zawrotów oraz bólów głowy wpływając na zdolność koncentracji i ogólną sprawność umysłową;
• zaparcia - brak odpowiedniej ilości płynów w organizmie może utrudniać prawidłowe trawienie, prowadząc do zaparć.
   

Objawy ciężkiego odwodnienia:

• bardzo ciemny mocz lub brak moczu - długotrwała przerwa w oddawaniu moczu lub wydalanie bardzo ciemnego moczu to objaw poważnego odwodnienia;
• bardzo sucha skóra i błony śluzowe - skóra może stać się ekstremalnie sucha i pękająca;
• przyspieszone tętno - serce bije szybciej, aby kompensować brak płynów w organizmie;
• głębokie oddychanie - szybki i głęboki oddech jako próba wyrównania zaburzeń metabolicznych;
• niskie ciśnienie krwi – obniżone ciśnienie może prowadzić do omdleń i zawrotów głowy przy wstawaniu;
• zaburzenia elektrolitowe - brak dostatecznej ilości płynów wpływa na poziomy elektrolitów, co może powodować między innymi skurcze i słabość mięśni;
• silne bóle głowy - bóle głowy mogą stać się bardziej intensywne;
• zagubienie i dezorientacja - znaczne odwodnienie może wpływać na funkcje mózgu, prowadząc do dezorientacji;
• utrata przytomności - w skrajnych przypadkach odwodnienie może prowadzić do omdleń i utraty przytomności.

Objawy odwodnienia u dzieci i niemowląt:

• wklęsłe ciemiączko - u niemowląt wklęsłe ciemiączko na głowie może być oznaką odwodnienia;
• brak łez - dziecko nie płacze łzami, nawet gdy jest bardzo niespokojne;
• zmniejszona ilość mokrych pieluszek - niemowlę wydala mniej moczu, przez co zmniejsza się ilość zużytych pieluszek;
• sucha i zimna skóra - skóra dziecka staje się przesuszona i może być zimna w dotyku;
• rozdrażnienie – zmienia się zachowanie dziecka, jest ono bardziej niespokojne, płacze bez przerwy lub jest bardziej senne niż zwykle.

Objawy ciężkiego odwodnienia, takie jak utrata przytomności, silne zawroty głowy, dezorientacja, szybkie tętno lub nieoddawanie moczu przez dłuższy czas należy natychmiast skonsultować z lekarzem. Odwodnienie jest szczególnie niebezpieczne w przypadku dzieci, niemowląt i osób starszych, dlatego ważne jest, aby nie bagatelizować objawów i niezwłocznie podjąć odpowiednie kroki w celu nawodnienia organizmu.

Jak zapobiegać odwodnieniu?

Aby zapobiec odwodnieniu organizmu, kluczowe jest regularne spożywanie odpowiednich ilości płynów. Dorosłym zaleca się picie co najmniej 2 litrów wody dziennie, jednak zapotrzebowanie to może wzrosnąć w zależności od aktywności fizycznej, temperatury otoczenia czy stanu zdrowia. Oprócz wody warto również pić napoje izotoniczne, które pomagają uzupełniać elektrolity, szczególnie po intensywnym wysiłku oraz jeść owoce i warzywa bogate w wodę, takie jak arbuzy, ogórki czy pomarańcze, co może wspomóc utrzymanie odpowiedniego nawodnienia organizmu. 

Przy regularnym monitorowaniu spożycia płynów pamiętać należy o unikaniu nadmiernej konsumpcji napojów zawierających kofeinę i alkohol, które mogą działać moczopędnie i prowadzić do szybszej utraty wody. 

Elektolity – sposób na odwodnienie

Elektrolity to minerały, które nie tylko odgrywają kluczową rolę w zarządzaniu równowagą płynów, ale także pełnią ważne funkcje, takie jak utrzymywanie odpowiedniego ciśnienia osmotycznego komórek, regulacja pracy mięśni, w tym serca, oraz przewodzenie impulsów nerwowych. 

Podczas odwodnienia może zostać zakłócona równowaga elektrolitowa w organizmie, dlatego tak ważne jest uzupełnienie elektrolitów poprzez dietę, napoje izotoniczne lub suplementy. Suplementacja elektrolitów powinna odbywać się pod nadzorem specjalisty, szczególnie w przypadku poważnego odwodnienia.

Bibliografia:

1. Kokot F., Gospodarka wodno-elektrolitowa i kwasowo-zasadowa w stanach fizjologii i patologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2005.
2. Jak zadbać o właściwe nawodnienie organizmu, online: https://biometeo.imgw.pl/docs/odwodnienie_nie_daj_sie.pdf [dostęp: 06.05.2025]
3. Wiśniewska K., Okręglicka K., Wpływ odwodnienia organizmu na funkcje poznawcze, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2021, Tom 27, Nr 4, 372–378, online: https://www.monz.pl/pdf-142618-71044?filename=Wplyw%20odwodnienia.pdf [dostęp: 06.05.2025]