Choroba wrzodowa – przyczyny, objawy i leczenie wrzodów

Choroba wrzodowa to jedno z najczęściej diagnozowanych schorzeń przewodu pokarmowego, które polega na powstawaniu ubytków w błonie śluzowej żołądka lub dwunastnicy. Proces ten jest wynikiem zaburzenia równowagi pomiędzy czynnikami uszkadzającymi a mechanizmami ochronnymi śluzówki, co prowadzi do rozwoju nadżerek i głębszych zmian wrzodowych. Choroba ma charakter przewlekły i może przebiegać z okresami zaostrzeń oraz remisji. Do najważniejszych czynników sprzyjających jej rozwojowi należą zakażenie Helicobacter pylori, długotrwałe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, a także niekorzystne nawyki żywieniowe i styl życia. Objawy bywają zróżnicowane – od dyskomfortu w nadbrzuszu, przez bóle pojawiające się na czczo lub po posiłkach, aż po powikłania wymagające pilnej interwencji medycznej. Współczesne podejście terapeutyczne opiera się na leczeniu farmakologicznym, eliminacji czynników ryzyka oraz wsparciu regeneracji błony śluzowej przewodu pokarmowego.

Wrzody żołądka co to? Jak wygląda wrzód żołądka?

Wrzód to zmiana, która rozwija się w wyniku długotrwałego działania kwasu solnego i pepsyny na osłabioną barierę ochronną śluzówki. Ma postać niewielkiego, zwykle okrągłego lub owalnego ubytku w błonie śluzowej. Jego dno może być pokryte nalotem włóknikowym, martwiczym lub treścią zapalną, a brzegi bywają wyraźnie odgraniczone od zdrowej tkanki. W zależności od stopnia zaawansowania zmiana może być płytka lub sięgać głębszych warstw ściany żołądka. W obrazie endoskopowym wrzód często przypomina „krater” z zaczerwienioną, obrzękniętą otoczką. W niektórych przypadkach obserwuje się także cechy przewlekłego stanu zapalnego, takie jak pogrubienie fałdów błony śluzowej czy obecność drobnych nadżerek w sąsiedztwie zmiany.

Objawy wrzodów żołądka

Objawy i nasilenie choroby wrzodowej zależą od lokalizacji i stopnia zaawansowania zmian. W wielu przypadkach pierwsze symptomy są niespecyficzne, co utrudnia szybkie rozpoznanie schorzenia. Najbardziej charakterystycznym objawem jest ból w nadbrzuszu, często określany jako piekący lub gniotący. Może pojawiać się na czczo, w nocy lub kilka godzin po posiłku, a jego nasilenie bywa okresowe. U części osób dolegliwości zmniejszają się po spożyciu jedzenia lub przyjęciu leków zobojętniających kwas żołądkowy. Do częstych objawów towarzyszących należą również uczucie pełności po niewielkim posiłku, nudności, odbijanie oraz wzdęcia. W niektórych przypadkach obserwuje się spadek apetytu i stopniową utratę masy ciała, wynikającą z unikania jedzenia nasilającego dolegliwości. W przebiegu zakażenia Helicobacter pylori objawy mogą mieć bardziej przewlekły charakter i nawracać falami. W zaawansowanych sytuacjach mogą pojawić się powikłania, takie jak krwawienie z przewodu pokarmowego, które objawia się zazwyczaj smolistymi stolcami lub fusowatymi wymiotami.

Wrzody żołądka przyczyny

Gdy błona śluzowa żołądka zostaje osłabiona, kwas solny i enzymy trawienne zaczynają działać destrukcyjnie na tkanki, prowadząc do powstania ubytków wrzodowych. Jednym z najważniejszych czynników etiologicznych jest zakażenie Helicobacter pylori. Bakteria ta uszkadza warstwę ochronną śluzówki, nasila stan zapalny i zwiększa podatność tkanek na działanie kwasu żołądkowego. U znacznej części pacjentów jej obecność stanowi podstawowy element rozwoju choroby wrzodowej. Istotnym czynnikiem ryzyka jest również długotrwałe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, które mogą ograniczać produkcję prostaglandyn odpowiedzialnych za ochronę błony śluzowej żołądka. W efekcie dochodzi do zwiększenia jej wrażliwości na działanie soku żołądkowego. Do rozwoju wrzodów może przyczyniać się także niehigieniczny styl życia, w tym przewlekły stres, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu oraz nieregularne odżywianie. W niektórych przypadkach znaczenie mają również predyspozycje genetyczne oraz współistniejące choroby przewodu pokarmowego.

Diagnostyka wrzodów

Rozpoznanie choroby wrzodowej opiera się na ocenie objawów klinicznych oraz wykonaniu badań potwierdzających obecność zmian w obrębie błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy. Podstawowym badaniem diagnostycznym jest gastroskopia, czyli endoskopowe badanie górnego odcinka przewodu pokarmowego. Umożliwia ona bezpośrednią ocenę śluzówki, lokalizację wrzodów, określenie ich wielkości oraz pobranie wycinków do badania histopatologicznego. Dzięki temu możliwe jest również wykluczenie zmian nowotworowych o podobnym obrazie klinicznym. Istotnym elementem diagnostyki jest także potwierdzenie zakażenia Helicobacter pylori, które wykonuje się m.in. za pomocą testu ureazowego podczas gastroskopii, testu oddechowego, badania kału na antygen H. pylori lub oznaczeń serologicznych. Podczas testu ureazowego pobrany wycinek błony śluzowej umieszczany jest w podłożu z mocznikiem – obecność bakterii prowadzi do powstania amoniaku i zmiany pH, co daje dodatni wynik.

• Test oddechowy (urea breath test) polega na wypiciu roztworu zawierającego mocznik znakowany izotopem węgla. W przypadku aktywnego zakażenia Helicobacter pylori bakteria rozkłada mocznik, a powstały dwutlenek węgla jest wydychany i następnie analizowany w specjalnym analizatorze. Badanie to pozwala w sposób nieinwazyjny wykryć aktywną infekcję i jest często stosowane również do oceny skuteczności leczenia.
• Badanie kału polega na wykrywaniu antygenów Helicobacter pylori w próbce stolca. Jest to metoda nieinwazyjna, pozwalająca na potwierdzenie aktywnego zakażenia, wykorzystywana zarówno w diagnostyce, jak i w kontroli skuteczności leczenia.
• Oznaczenia serologiczne polegają na wykrywaniu przeciwciał przeciwko Helicobacter pylori we krwi. Ich obecność świadczy o kontakcie z bakterią, jednak nie zawsze pozwala odróżnić zakażenie aktywne od przebytego w przeszłości, dlatego metoda ta ma ograniczoną przydatność w diagnostyce bieżącej infekcji i pełni raczej rolę pomocniczą.

Dostępne są również domowe testy diagnostyczne z krwi lub kału, które umożliwiają wstępną ocenę obecności zakażenia Helicobacter pylori. Należy jednak pamiętać, że mają one charakter orientacyjny i w przypadku wyniku dodatniego lub utrzymujących się objawów konieczna jest dalsza diagnostyka prowadzona przez lekarza.

Aby zwiększyć wiarygodność badań wykrywających aktywne zakażenie – takich jak test oddechowy, ureazowy oraz badanie kału – należy odpowiednio przygotować się do diagnostyki, w tym odstawić niektóre ze stosowanych leków. Inhibitory pompy protonowej należy odstawić na około 14 dni przed badaniem, natomiast antybiotyki oraz preparaty zawierające bizmut co najmniej 4 tygodnie wcześniej, ponieważ mogą one obniżać aktywność bakterii i prowadzić do wyników fałszywie ujemnych.

Jak leczyć wrzody żołądka?

Leczenie wrzodów żołądka ma na celu złagodzenie objawów, wygojenie zmian w błonie śluzowej oraz zapobieganie nawrotom i powikłaniom. Postępowanie terapeutyczne zależy przede wszystkim od przyczyny choroby, dlatego tak ważne znaczenie ma właściwa diagnostyka. W przypadku potwierdzenia zakażenia Helicobacter pylori stosuje się tzw. terapię eradykacyjną, polegającą na jednoczesnym przyjmowaniu antybiotyków oraz leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego, najczęściej inhibitorów pompy protonowej (IPP). U osób, u których wrzody powstały w wyniku stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych, konieczne jest – o ile to możliwe – ich odstawienie lub zmiana terapii. Równocześnie wprowadza się leczenie osłonowe z wykorzystaniem IPP, które sprzyjają regeneracji błony śluzowej i zmniejszają działanie drażniące kwasu solnego. W terapii wykorzystuje się także leki zobojętniające kwas żołądkowy oraz preparaty ochronne, które wspierają proces gojenia śluzówki. W niektórych przypadkach stosuje się również związki bizmutu, działające osłaniająco i przeciwbakteryjnie. Istotnym elementem leczenia jest również modyfikacja stylu życia. Zaleca się unikanie alkoholu, rzucenie palenia, regularne spożywanie posiłków oraz ograniczenie produktów nasilających wydzielanie kwasu żołądkowego. Takie działania wspierają proces leczenia i pomagają zmniejszyć ryzyko nawrotów choroby.

Domowe sposoby na wrzody

W łagodzeniu objawów choroby wrzodowej duże znaczenie przypisuje się surowcom roślinnym zawierającym substancje śluzowe, które tworzą na powierzchni śluzówki warstwę ochronną, ograniczając działanie kwasu żołądkowego. Do najczęściej stosowanych należy siemię lniane, które po zalaniu wodą tworzy charakterystyczny, powlekający żel łagodzący uczucie pieczenia oraz podrażnienia. Podobne właściwości wykazuje prawoślaz lekarski, którego korzeń jest bogaty w śluzy roślinne. W fitoterapii wykorzystuje się również napary z rumianku, który działa łagodząco i przeciwzapalnie, z lukrecji, wspierającej ochronę śluzówki żołądka, a także melisę, która może dodatkowo zmniejszać napięcie i dyskomfort w obrębie przewodu pokarmowego. Choć zioła i naturalne preparaty mogą przynieść ulgę w objawach, należy traktować je jako uzupełnienie leczenia, a nie jego zamiennik. 

Dieta wrzodowa. Czego nie jeść przy wrzodach żołądka?

Odpowiednia dieta stanowi ważny element wspierający leczenie i łagodzący objawy choroby wrzodowej. Należy z niej wyeliminować produkty, które mogą podrażniać błonę śluzową żołądka, nasilać wydzielanie kwasu solnego lub pogłębiać dolegliwości bólowe. Niewskazane są przede wszystkim potrawy tłuste, wzdymające i ciężkostrawne, które długo zalegają w żołądku i mogą zwiększać dyskomfort. Do tej grupy zalicza się dania smażone, fast foody oraz produkty bogate w błonnik i tłuszcze nasycone. Podobnie działają ostre przyprawy, takie jak chili, pieprz czy ocet, które mogą bezpośrednio drażnić śluzówkę. Ograniczenia wymagają również napoje i produkty pobudzające wydzielanie kwasu żołądkowego, takie jak kawa, mocna herbata, napoje gazowane oraz alkohol. U niektórych osób objawy mogą nasilać także produkty kwaśne, np. cytrusy czy soki owocowe o wysokiej kwasowości. Nie zaleca się także spożywania produktów wysoko przetworzonych, wędzonych oraz bogatych w konserwanty. Niekorzystne może być także spożywanie dużych objętości posiłków jednorazowo – lepiej wybierać mniejsze porcje jedzone regularnie. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami dietetycznymi, warto dodatkowo unikać bardzo gorących i bardzo zimnych potraw, które mogą działać drażniąco. Znaczenie ma również technika przygotowywania posiłków – preferowane są gotowanie w wodzie, na parze, duszenie bez obsmażania oraz pieczenie bez dodatku tłuszczu. Warto obserwować indywidualną tolerancję pokarmów, ponieważ reakcja na poszczególne produkty może być różna.

Choroba wrzodowa - powikłania 

Nieleczona lub niewłaściwie kontrolowana choroba wrzodowa może prowadzić do poważnych powikłań, które stanowią zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia. Ryzyko ich wystąpienia rośnie m.in. przy utrzymującym się zakażeniu Helicobacter pylori, długotrwałym stosowaniu niesteroidowych leków przeciwzapalnych oraz braku odpowiedniego leczenia. Jednym z najczęstszych powikłań jest krwawienie z przewodu pokarmowego, które wymaga pilnej diagnostyki i często hospitalizacji. Poważnym, choć rzadszym powikłaniem, jest perforacja ściany żołądka lub dwunastnicy. Dochodzi wówczas do nagłego, silnego bólu brzucha oraz przedostania się treści pokarmowej do jamy otrzewnej, co prowadzi do zapalenia otrzewnej i wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej. Innym możliwym następstwem jest zwężenie odźwiernika, które utrudnia opróżnianie żołądka. Objawia się ono m.in. uczuciem pełności, wymiotami po posiłkach oraz utratą masy ciała. Jest to powikłanie rozwijające się stopniowo, najczęściej w wyniku przewlekłego stanu zapalnego i bliznowacenia. Należy również podkreślić, że przewlekłe wrzody żołądka w niektórych przypadkach mogą zwiększać ryzyko rozwoju zmian nowotworowych, dlatego wymagają odpowiedniej diagnostyki i kontroli lekarskiej.

Profilaktyka wrzodów

Jednym z najważniejszych elementów profilaktyki jest unikanie nadużywania niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen, ketoprofen czy kwas acetylosalicylowy (aspiryna), które mogą osłabiać ochronną warstwę śluzową żołądka i zwiększać ryzyko powstawania owrzodzeń oraz krwawień. W przypadku konieczności ich stosowania często zaleca się jednoczesne przyjmowanie leków osłonowych. Istotne jest również zdiagnozowanie i leczenie zakażenia Helicobacter pylori, które stanowi jeden z głównych czynników ryzyka rozwoju wrzodów. Eradykacja bakterii znacząco zmniejsza ryzyko nawrotów choroby oraz powikłań. W profilaktyce duże znaczenie ma także ograniczenie czynników drażniących, takich jak palenie tytoniu i nadmierne spożycie alkoholu. Substancje te mogą nasilać wydzielanie kwasu żołądkowego oraz spowalniać procesy regeneracji błony śluzowej. Warto również zwrócić uwagę na regularność przyjmowania posiłków i unikanie długotrwałego głodzenia, które może zwiększać aktywność soku żołądkowego.

Choroba wrzodowa jest schorzeniem przewlekłym, które przy odpowiedniej diagnostyce i leczeniu można skutecznie kontrolować. Szybkie rozpoznanie przyczyny, wdrożenie terapii ukierunkowanej na eliminację czynników uszkadzających błonę śluzową oraz regularna kontrola i przestrzeganie zaleceń terapeutycznych pozwalają zmniejszyć ryzyko nawrotów oraz powikłań.

Bibliografia:

1. Brodata Medycyna, Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, online: https://www.youtube.com/watch?v=CdyB2clL4kA&t=993s [dostęp: 27.04.2026]
2. Kurek J., Gierek M., Powikłana choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy wciąż dużym wyzwaniem dla chirurgii. Opis przypadku, Chirurgia Polska, 15, 2, 2013.
3. Ministerstwo Zdrowia, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Choroba wrzodowa, online: https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/03/zalecenia_dietetycy_choroba-wrzodowa-06-2024.pdf [dostęp: 27.04.2026]
4. Rusek M., Choroby żołądka i dwunastnicy, [in:] Pediatria . T. 1, ed by. A. Dyduch, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, 2009.
5. Sikorski T., Marcinowska-Suchowierska E., Choroba wrzodowa: rozpoznawanie, leczenie i zapobieganie, Borgis - Postępy Nauk Medycznych 5/2009.