Witamina K – działanie, źródła i zapotrzebowanie

Witamina K należy do grupy witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i odgrywa bardzo ważną rolę w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania organizmu. Choć najczęściej kojarzona jest z procesem krzepnięcia krwi, jej znaczenie jest znacznie szersze – uczestniczy również w metabolizmie tkanki kostnej oraz wspiera zdrowie układu sercowo-naczyniowego. Niedobory tej witaminy mogą przez długi czas pozostawać niezauważone, a jednocześnie prowadzić do istotnych konsekwencji zdrowotnych. Zróżnicowana dieta, bogata w odpowiednie produkty spożywcze, stanowi podstawowe źródło witaminy K, jednak w niektórych sytuacjach konieczne może być także jej dodatkowe uzupełnianie.

Witamina K właściwości

Witamina K to związek o wielokierunkowym działaniu, niezbędny dla zachowania równowagi procesów zachodzących w organizmie. Najważniejszą jej funkcją jest udział w syntezie białek odpowiedzialnych za prawidłowe krzepnięcie krwi, co pozwala ograniczyć ryzyko nadmiernych krwawień i wspiera proces gojenia ran. Istotną właściwością witaminy K jest także jej wpływ na metabolizm kości. Bierze udział w aktywacji osteokalcyny – białka odpowiedzialnego za wiązanie wapnia w tkance kostnej, co przekłada się na utrzymanie jej prawidłowej gęstości i wytrzymałości. Z tego względu odpowiednia podaż witaminy K może wspierać profilaktykę osteoporozy. Związek ten uczestniczy również w regulacji gospodarki wapniowej, dzięki czemu zapobiega odkładaniu się wapnia w ścianach naczyń krwionośnych, co może ograniczać ryzyko ich sztywnienia i zwapnienia.

Niedobór witaminy K – objawy

Niedobór witaminy K może przez długi czas nie dawać wyraźnych sygnałów, jednak wraz z jego pogłębianiem pojawiają się charakterystyczne objawy związane głównie z zaburzeniami krzepnięcia krwi. Do najczęściej obserwowanych należą:

• skłonność do łatwego powstawania siniaków,
• przedłużone krwawienie z ran,
• krwawienia z nosa i dziąseł,
• obfite miesiączki,
• wydłużony czas krzepnięcia krwi w badaniach laboratoryjnych.

W bardziej zaawansowanych przypadkach mogą występować także krwawienia wewnętrzne, w tym do przewodu pokarmowego lub układu moczowego. Długotrwały niedobór witaminy K może ponadto negatywnie wpływać na stan kości, zwiększając ryzyko ich osłabienia i złamań.

Ile witaminy K dziennie?

Zapotrzebowanie na witaminę K zależy od wieku oraz etapu rozwoju organizmu.

Niemowlęta 0–6 miesięcy: ok. 5 µg dziennie.
Niemowlęta 7–11 miesięcy: ok. 8,5 µg dziennie.
Dzieci 1–3 lata: ok. 15 µg dziennie.
Dzieci 4–6 lat: 20 µg dziennie.
Dzieci 7–9 lat: 25 µg dziennie.
Chłopcy 10–18 lat: 40–65 µg dziennie.
Dziewczęta 10–18 lat: 40–55 µg dziennie.
Dorosłe kobiety: 55 µg dziennie.
Kobiety w ciąży i karmiące piersią: 55 µg dziennie.
Dorośli mężczyźni: 65 µg dziennie.

Źródła witaminy K

Witamina K występuje w wielu produktach spożywczych, a jej źródłem są zarówno warzywa, jak i produkty pochodzenia zwierzęcego oraz fermentowane.

Do najważniejszych źródeł należą:

• zielone warzywa liściaste (np. szpinak, jarmuż, sałata, brokuły),
• warzywa kapustne (np. kapusta, brukselka, kalafior),
• oleje roślinne (np. olej sojowy, rzepakowy),
• produkty fermentowane (np. natto, kiszonki),
• wątróbka i inne podroby,
• żółtka jaj,
• nabiał, w tym sery dojrzewające.

Witamina K2 (menachinon) w większych ilościach występuje w produktach fermentowanych oraz żywności pochodzenia zwierzęcego, natomiast witamina K1 (filochinon) dominuje w warzywach zielonych. 

Witamina K dla noworodka

Naturalne zapasy witaminy K u noworodków są bardzo niskie. Dodatkowo flora jelitowa, która u starszych dzieci i dorosłych uczestniczy w jej wytwarzaniu, dopiero się rozwija. Z tego względu istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia tzw. choroby krwotocznej noworodków. W ramach profilaktyki w wielu krajach, w tym w Polsce, standardem jest jednorazowe podanie witaminy K bezpośrednio po urodzeniu. Może być ona podawana w formie domięśniowej lub doustnej, zgodnie z aktualnymi zaleceniami medycznymi. Takie postępowanie skutecznie zmniejsza ryzyko groźnych krwawień w pierwszych tygodniach życia dziecka. Suplementacja witaminy K u noworodków jest powszechną i bezpieczną procedurą medyczną, stanowiącą ważny element profilaktyki zdrowotnej w okresie wczesnonoworodkowym.

Przedawkowanie witaminy K – skutki uboczne

Toksyczność witaminy K jest bardzo niska. U osób zdrowych przedawkowanie witaminy K z dietą występuje praktycznie niezmiernie rzadko, a organizm posiada naturalną zdolność do regulowania jej poziomu. Działania niepożądane mogą pojawić się głównie w przypadku niekontrolowanej suplementacji, szczególnie w wysokich dawkach. Do możliwych skutków ubocznych należą reakcje alergiczne (np. wysypka, świąd), zaburzenia pracy wątroby przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek syntetycznej witaminy K3 (menadionu) oraz nasilenie działania leków przeciwzakrzepowych.

Witamina K przeciwwskazania 

Stosowanie witaminy K w ilościach dostarczanych wraz z dietą jest bezpieczne dla większości osób, jednak istnieją sytuacje wymagające szczególnej ostrożności. Przeciwwskazaniem lub istotnym ograniczeniem do jej suplementacji jest przede wszystkim leczenie lekami przeciwzakrzepowymi, takimi jak warfaryna czy acenokumarol, ponieważ witamina K wpływa na ich działanie i może osłabiać skuteczność terapii. Ostrożność zaleca się również u osób z zaburzeniami krzepnięcia krwi wymagającymi kontroli medycznej oraz w przebiegu chorób wątroby, które mogą zaburzać metabolizm tej witaminy. Nie zaleca się także samodzielnego stosowania wysokich dawek suplementów bez konsultacji ze specjalistą, szczególnie w przypadku występowania nadwrażliwości lub reakcji alergicznych na preparaty zawierające witaminę K. 

Bibliografia:

1. Karmańska A., Karwowski B., Rola witamny k w metabolizmie kości, Zakład Bromatologii Katedry Toksykologii i Bromatologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. – XLVIII, 1, 2015.
2. Kucharz E. J., et al., Rola witaminy K2  w metabolizmie kości i innych procesach patofizjologicznych — znaczenie profilaktyczne i terapeutyczne, Forum Reumatol., tom 4, nr 2,  2018.
3. Jackowska T., Peregud-Pogorzelski J., Profilaktyka krwawienia z niedoboru witaminy K. Zalecenia Konsultanta Krajowego w dziedzinie Pediatrii i Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Pediatria Polska, 91, 2016.