Dysfagia – przyczyny i sposoby na problemy z przełykaniem

Problemy z przełykaniem, czyli dysfagia to objaw, który może towarzyszyć wielu schorzeniom. Jej przyczyną bywają zarówno zaburzenia funkcjonowania mięśni i nerwów uczestniczących w procesie połykania, jak i choroby przewodu pokarmowego, układu nerwowego czy zmiany w obrębie gardła i przełyku.  W zależności od przyczyny dysfagii mogą towarzyszyć jej dyskomfort, ból lub uczucie zalegania kęsa w gardle albo przełyku, a także krztuszenie się lub kaszel podczas jedzenia. Charakter oraz czas trwania objawów mogą dostarczać istotnych informacji o ich podłożu i wskazywać na potrzebę dalszej diagnostyki.

Dysfagia co to?

Dysfagia nie jest chorobą, lecz objawem oznaczającym zaburzenie prawidłowego procesu połykania. Obejmuje nieprawidłowości na jednym lub kilku etapach transportu pokarmu i płynów z jamy ustnej przez gardło i przełyk do żołądka. W zależności od lokalizacji zaburzenia wyróżnia się dysfagię ustną, gardłową oraz przełykową.

Dysfagia objawy

Objawy dysfagii wynikają z zaburzeń na poszczególnych etapach połykania i mogą dotyczyć zarówno przyjmowania pokarmu w jamie ustnej, transportu kęsa przez gardło, jak i jego przechodzenia przez przełyk. Ich charakter oraz nasilenie zależą m.in. od lokalizacji i przyczyny zaburzeń. Do najczęściej obserwowanych objawów należą:

• uczucie zalegania pokarmu w gardle lub przełyku,
• trudności z rozpoczęciem połykania,
• krztuszenie się lub kaszel podczas jedzenia i picia,
• konieczność wielokrotnego przełykania kęsa,
• ból podczas połykania,
• uczucie zatrzymywania się pokarmu w przełyku,
• zmiana głosu po połknięciu pokarmu lub płynu,
• cofanie się pokarmu lub płynów do jamy ustnej albo nosa.

Problemy z przełykaniem – przyczyny

Podłoże dysfagii może być związane zarówno ze zmianami zachodzącymi wraz z wiekiem, jak i z chorobami oraz zaburzeniami funkcjonowania układu nerwowego. Wśród przyczyn dysfagii wymienia się m.in. presbyfagię, czyli związane z wiekiem zmiany w mechanizmie połykania, oraz dysfagię na tle nerwowym, występującą w przebiegu schorzeń wpływających na pracę mięśni i nerwów uczestniczących w połykaniu. Dysfagia może pojawić się również w następstwie udaru mózgu, urazów neurologicznych czy innych chorób wpływających na pracę nerwów i mięśni zaangażowanych w połykanie.

Presbyfagia

Presbyfagia oznacza fizjologiczne zmiany w procesie połykania związane ze starzeniem się organizmu. Nie jest chorobą, lecz następstwem stopniowego zmniejszania się sprawności struktur biorących udział w połykaniu. Z wiekiem mogą występować m.in. zmiany w napięciu i sile mięśni jamy ustnej, gardła i przełyku, mniejsza produkcja śliny, wolniejsze przemieszczanie się pokarmu oraz zmiany w koordynacji ruchów niezbędnych do sprawnego połykania. Znaczenie ma również pogorszenie stanu uzębienia, osłabienie mięśni żucia czy zmniejszenie wrażliwości w obrębie jamy ustnej i gardła. Samo starzenie się nie powinno jednak prowadzić do znacznych problemów z połykaniem. Wyraźne lub narastające zaburzenia mogą wskazywać na rozwój dysfagii i wymagają ustalenia ich przyczyny. U osób starszych szczególne znaczenie ma także odpowiednie nawodnienie oraz dostosowanie konsystencji pokarmów do sprawności połykania.

Dysfagia na tle nerwowym

Dysfagia na tle nerwowym, określana również jako dysfagia neurogenna, rozwija się w następstwie zaburzeń funkcjonowania układu nerwowego, które wpływają na pracę mięśni oraz koordynację ruchów uczestniczących w połykaniu. Może występować w przebiegu chorób ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego, a także po uszkodzeniach struktur mózgu. Jedną z częstszych przyczyn jest udar mózgu, po którym zaburzenia połykania mogą pojawić się na skutek uszkodzenia obszarów odpowiedzialnych za kontrolę tego procesu. Dysfagia może towarzyszyć również m.in. chorobie Parkinsona, stwardnieniu rozsianemu, stwardnieniu zanikowemu bocznemu (ALS) czy chorobom nerwowo-mięśniowym. Do zaburzeń połykania o podłożu neurologicznym może dojść także w następstwie urazów mózgu i innych urazów uszkadzających struktury układu nerwowego. Nieprawidłowości mogą dotyczyć zarówno rozpoczęcia połykania, jak i prawidłowego transportu pokarmu przez gardło. Postępowanie zależy od choroby podstawowej oraz rodzaju zaburzeń i często wymaga oceny neurologicznej oraz logopedycznej, a w razie potrzeby również odpowiedniego dostosowania konsystencji pokarmów i płynów.

Zaburzenia strukturalne

Zmiany anatomiczne w obrębie jamy ustnej, gardła lub przełyku mogą utrudniać prawidłowe formowanie i przemieszczanie kęsa pokarmowego. Mogą powstawać w wyniku chorób, urazów lub procedur medycznych, w tym intubacji oraz operacji w obrębie głowy i szyi. Problemy z połykaniem mogą pojawić się również po zabiegach usuwających guzy nowotworowe, szczególnie gdy operacja prowadzi do ubytków tkanek w jamie ustnej lub gardle albo uszkodzenia nerwów odpowiedzialnych za funkcjonowanie tych okolic. Na mechanizm połykania może wpływać także radioterapia, która może powodować zmiany w tkankach oraz zaburzać funkcjonowanie struktur uczestniczących w połykaniu. Nasilenie i charakter zaburzeń zależą od lokalizacji oraz zakresu powstałych zmian.

Czy dysfagia jest uleczalna?

Możliwość ustąpienia dysfagii zależy przede wszystkim od jej przyczyny, rodzaju oraz nasilenia zaburzeń połykania. W części przypadków ma ona charakter przejściowy i może całkowicie ustąpić po usunięciu czynnika, który doprowadził do jej wystąpienia. Dotyczy to m.in. niektórych stanów zapalnych, infekcji czy czasowego osłabienia mięśni uczestniczących w połykaniu. Bardziej złożone rokowanie może dotyczyć dysfagii związanej z chorobami neurologicznymi, udarem mózgu, urazami układu nerwowego czy zmianami strukturalnymi w obrębie gardła i przełyku. 

Dysfagia leczenie

Postępowanie w dysfagii zależy od jej przyczyny, rodzaju oraz nasilenia. Podstawą jest ustalenie, na którym etapie procesu połykania występuje problem i co go powoduje. W zależności od rozpoznania leczenie może obejmować terapię choroby podstawowej, ćwiczenia i techniki poprawiające sprawność połykania oraz dostosowanie sposobu przyjmowania pokarmów i płynów. W dysfagii ustno-gardłowej szczególne znaczenie ma poprawa kontroli kęsa oraz sprawności i koordynacji mięśni uczestniczących w połykaniu. W tym celu stosuje się odpowiednio dobrane ćwiczenia i techniki terapeutyczne. Równie istotne jest dostosowanie konsystencji pokarmów i płynów do możliwości połykania – pokarmy mogą wymagać rozdrobnienia, zmiksowania lub przetarcia, a płyny zagęszczenia. Sposób postępowania dobiera się indywidualnie, zależnie od rodzaju i nasilenia zaburzeń. W dysfagii przełykowej postępowanie koncentruje się przede wszystkim na usunięciu lub leczeniu przyczyny utrudniającej przechodzenie pokarmu przez przełyk. Przy zwężeniach i innych przeszkodach mechanicznych zastosowanie mogą mieć metody endoskopowe, natomiast zaburzenia motoryki przełyku mogą wymagać leczenia farmakologicznego. Jeżeli dysfagia jest następstwem innej choroby, jej leczenie stanowi również istotną część postępowania. Ze względu na różnorodne przyczyny i mechanizmy dysfagii terapia często wymaga współpracy kilku specjalistów, m.in. lekarza, neurologopedy, fizjoterapeuty i dietetyka. Postępowanie obejmuje także zapobieganie następstwom zaburzeń połykania, przede wszystkim zachłyśnięciu, odwodnieniu i niedożywieniu. Jeżeli trudności z połykaniem utrudniają pokrycie zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze, pomocne mogą być doustne preparaty odżywcze, natomiast zagęstniki pozwalają dostosować konsystencję płynów do możliwości połykania.

Żywność medyczna przy dysfagii

Trudności z połykaniem mogą ograniczać ilość i różnorodność spożywanych pokarmów, zwiększając ryzyko niedożywienia. W sytuacji, gdy zwykła dieta nie pozwala na dostarczenie odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych, pomocne może być zastosowanie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego. Obejmuje ona m.in. doustne środki spożywcze oraz produkty przeznaczone do żywienia dojelitowego. Są one przeznaczone do stosowania w określonych sytuacjach, w których występują trudności z pokryciem zapotrzebowania organizmu na składniki odżywcze. Doustne preparaty odżywcze mają najczęściej płynną, gotową do spożycia formę, dzięki czemu mogą ułatwiać dostarczenie odpowiedniej ilości składników odżywczych osobom, które mają trudności ze spożywaniem tradycyjnych posiłków. Przy dysfagii konsystencję pokarmów i płynów można również modyfikować za pomocą zagęstników. Zwiększają one lepkość napojów lub innych płynnych produktów, dzięki czemu płyn wolniej przemieszcza się w obrębie jamy ustnej i gardła, co może ułatwiać jego kontrolowane połykanie. Jeżeli żywienie doustne nie pozwala na pokrycie zapotrzebowania organizmu, stosuje się żywienie dojelitowe. Specjalistyczne mieszanki żywieniowe mogą być podawane bezpośrednio do przewodu pokarmowego za pomocą zgłębnika lub gastrostomii. Rodzaj mieszanki, jej ilość oraz sposób żywienia dobiera się indywidualnie, uwzględniając stan odżywienia i potrzeby organizmu.

Biografia:

1. Budrewicz S., Słotwiński K., Madetko N., Koszewicz M., Zaburzenia połykania w chorobach układu nerwowego — diagnostyka i leczenie, Polski Przegląd Neurologiczny, 2018, tom 14, nr 1
2. Dylczyk-Sommer A., Dysfagia. Część 1: zagadnienia ogólne, Anestezjologia Intensywna Terapia 2020; 52, 3: 229–235
3. Siuda J., Lewicka T., Vademecum dysfagii. Porady dla pacjentów i opiekunów, online: https://akademianutricia.pl/uploads/page/217/1933/vademecum_dysfagii_zeszyt6_dla_pacjenta_digital_FINAL_08.2020.pdf [dostęp: 21.09.2026]
4. Tomik J., Tomik B., Laryngologiczne i neurologiczne aspekty zaburzeń połykania, Przegląd Lekarski 2006 /63/2