NLPZ – czym są i jak działają niesterydowe leki przeciwzapalne?

Niesterydowe leki przeciwzapalne (NLPZ) należą do najczęściej stosowanych preparatów łagodzących ból, stan zapalny i gorączkę. Wykorzystywane są m.in. przy bólu głowy, dolegliwościach mięśniowo-stawowych, menstruacyjnych oraz w przebiegu infekcji. Ich powszechna dostępność sprawia, że często traktowane są jako szybkie i bezpieczne rozwiązanie, choć mechanizm działania i potencjalne działania niepożądane nie zawsze są powszechnie znane. Zrozumienie sposobu działania NLPZ pozwala lepiej ocenić ich rolę w terapii bólu i stanów zapalnych oraz świadomie podchodzić do ich stosowania w codziennej praktyce.

NLPZ co to?

NLPZ, czyli niesterydowe leki przeciwzapalne, to grupa leków stosowanych w łagodzeniu bólu, zmniejszaniu stanu zapalnego oraz obniżaniu gorączki. Ich działanie polega głównie na hamowaniu enzymów COX (cyklooksygenaz), które odpowiadają za produkcję prostaglandyn – substancji uczestniczących w powstawaniu bólu, stanu zapalnego, obrzęku i podwyższonej temperatury ciała.

Rodzaje niesteroidowych leków przeciwzapalnych – podział

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) można podzielić według siły działania oraz okresu półtrwania, czyli czasu, w którym stężenie leku we krwi zmniejsza się o połowę. Okres półtrwania wpływa na to, jak szybko pojawi się efekt, jak długo się utrzyma oraz jak często trzeba przyjmować lek. Leki o krótkim okresie półtrwania działają szybciej, ale krócej, dlatego są częściej stosowane w bólu ostrym. Preparaty o długim okresie półtrwania utrzymują się w organizmie dłużej, co sprawdza się w dolegliwościach przewlekłych, ale wiąże się z większym ryzykiem działań niepożądanych przy długotrwałym stosowaniu.

• NLPZ o słabszym działaniu i krótkim okresie półtrwania sprawdzają się przy łagodnym i umiarkowanym bólu oraz gorączce. Działają stosunkowo szybko, ale ich efekt utrzymuje się krócej, dlatego wymagają częstszego dawkowania. Typowe wskazania do ich stosowania to bóle głowy, bóle zębów, bóle mięśniowe oraz objawy przeziębienia i grypy. Przykładem substancji z tej grupy są ibuprofen (w niższych dawkach) oraz kwas acetylosalicylowy.
• NLPZ o umiarkowanej sile działania i pośrednim okresie półtrwania działają dłużej i zapewniają bardziej stabilny efekt przeciwbólowy oraz przeciwzapalny. Stosowane są przy dolegliwościach o umiarkowanym nasileniu, gdy potrzebne jest dłuższe utrzymanie działania bez bardzo częstego przyjmowania kolejnych dawek. Najczęstsze wskazania to bóle menstruacyjne, migrena, bóle stawów i mięśni oraz przeciążeniowe bóle kręgosłupa. Do tej grupy zalicza się m.in. naproksen.
• NLPZ o silnym działaniu i krótkim okresie półtrwania szybko osiągają skuteczność, ale ich działanie nie utrzymuje się bardzo długo. W praktyce często wykorzystywane są w leczeniu silniejszych, ostrych dolegliwości bólowych. Stosuje się je m.in. w ostrych stanach zapalnych, silnych bólach stawów, urazach oraz zaostrzeniach chorób reumatycznych. Do tej grupy zaliczane są m.in. diklofenak i ketoprofen.
• NLPZ o silnym działaniu i długim okresie półtrwania długo utrzymują się w organizmie i zapewniają długotrwały efekt przeciwzapalny. Dzięki temu nie wymagają częstego dawkowania, co bywa korzystne w terapii przewlekłej. Jednocześnie leki te wymagają większej ostrożności ze względu na ryzyko działań niepożądanych. Najczęściej stosowane są w przewlekłych chorobach zapalnych stawów oraz w długotrwałych zespołach bólowych. Przykładem są leki z grupy oksykamów, takie jak piroksykam.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne lista preparatów dostępnych bez recepty

Wśród niesteroidowych leków przeciwzapalnych dostępnych bez recepty znajdują się substancje czynne, które różnią się siłą działania, czasem jego trwania oraz profilem bezpieczeństwa. Do najczęściej stosowanych należą ibuprofen, naproksen, ketoprofen, diklofenak, kwas acetylosalicylowy oraz deksketoprofen. Preparaty te dostępne są zarówno w postaci tabletek, kapsułek i zawiesin, jak i żeli czy plastrów do stosowania miejscowego. Wybór konkretnej substancji zależy m.in. od rodzaju dolegliwości, wieku pacjenta oraz ewentualnych chorób współistniejących.

NLPZ bez recepty:

• Ibuprofen – np. Ibuprom, Nurofen, MIG
• Naproksen – np. Aleve
• Ketoprofen – np. Ketonal Active
• Diklofenak – np. Diclac, Voltaren
• Kwas acetylosalicylowy (ASA) – np. Aspirin, Polopiryna, Acard
• Deksketoprofen – np. Dexak

NLPZ skutki uboczne

Długotrwałe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych lub wysokie dawki NLPZ mogą wywoływać skutki uboczne, szczególnie ze strony układu pokarmowego, układu krążenia czy nerek.

• Przewód pokarmowy – podrażnienie żołądka i jelit, zgaga, nudności, bóle brzucha, a w długotrwałej terapii ryzyko wrzodów i krwawień.
• Układ krążenia – niektóre NLPZ mogą zwiększać ryzyko nadciśnienia, zaburzeń rytmu serca czy incydentów zakrzepowo-zatorowych, szczególnie przy przewlekłym stosowaniu.
• Nerki – zmniejszenie przepływu krwi przez nerki, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do ostrej niewydolności nerek.
• Reakcje alergiczne – wysypka, świąd, obrzęk, a w rzadkich przypadkach wstrząs anafilaktyczny; osoby z astmą mogą doświadczyć nasilenia objawów.
• Wątroba – podwyższenie enzymów wątrobowych i zaburzenia funkcji wątroby.

Czynniki zwiększające ryzyko działań niepożądanych:

• Długotrwałe przyjmowanie NLPZ
• Wysokie dawki lub łączenie różnych NLPZ
• Wiek powyżej 65 lat
• Współistniejące choroby serca, nerek, wątroby lub przewodu pokarmowego.
• Jednoczesne stosowanie innych leków, np. antykoagulantów, kortykosteroidów, niektórych leków moczopędnych.

Świadomość potencjalnych skutków ubocznych pozwala na bezpieczniejsze stosowanie NLPZ oraz wybór odpowiedniego preparatu..

Czym zastąpić niesteroidowe leki przeciwzapalne?

Osoby, u których istnieje ryzyko wystąpienia skutków ubocznych, powinny szukać alternatywnych sposobów łagodzenia bólu i stanów zapalnych, które pozwolą uniknąć poważnych działań niepożądanych przy jednoczesnym zachowaniu skuteczności terapii. Bezpieczną alternatywą może być paracetamol, który działa przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, choć nie wykazuje typowego działania przeciwzapalnego charakterystycznego dla NLPZ. Jest zwykle dobrze tolerowany przez osoby z chorobami żołądka i wątroby przy prawidłowym dawkowaniu, a jego stosowanie sprawdza się w bólach głowy, mięśni, łagodnych bólach stawowych oraz przy gorączce. Innym rozwiązaniem są preparaty działające miejscowo, takie jak maści, żele czy plastry zawierające diklofenak, ibuprofen lub inne substancje z grupy NLPZ. Działają one przede wszystkim w miejscu bólu, co zmniejsza ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych, i są często stosowane przy bólach stawów, mięśni czy kręgosłupa. Wspomagająco można również korzystać z metod niefarmakologicznych, takich jak fizjoterapia, masaże, ciepłe lub zimne okłady czy ćwiczenia rozluźniające mięśnie, a w przypadku bólu stawów – stosowanie suplementów wspierających zdrowie układu ruchu, takich jak glukozamina czy chondroityna.

Bibliografia:

1. Woroń J., Wordliczek J., Dobrogowski J., Porównanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), Medycyna po dyplomie, VOL 20, Nr 6, 2011, online: https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/010/926/original/Strony_od_MpD_2011_06-8.pdf?1468413173 [dostęp: 10.12.2025]
2. Szymański M., Korzeniowska K., Jabłecka A., Nerkowe działania niepożądane związane ze stosowaniem NLPZ, Geriatria, 8: 1-9, 2014.
3. Zaremba M., Staniszewska A., Niewada M., Niesteroidowe leki przeciwzapalne — fakty, mity i kontrowersje dotyczące ryzyka sercowo-naczyniowego oraz ryzyka powikłań ze strony przewodu pokarmowego, Choroby Serca i Naczyń, tom 9, nr 3, 119–136, 2012.