Zaćma – objawy, przyczyny i sposoby leczenia zmętnienia soczewki oka

Stopniowe pogorszenie ostrości widzenia, zamglony obraz czy większa wrażliwość na światło mogą być związane ze zmianami zachodzącymi w soczewce oka. Jedną z najczęstszych przyczyn takich zaburzeń jest jej postępujące zmętnienie, czyli zaćma. Początkowe objawy zaćmy bywają łagodne i łatwo przypisać je naturalnemu pogorszeniu wzroku związanemu z wiekiem. Choć ryzyko jej rozwoju zwiększa się wraz z wiekiem, znaczenie mogą mieć również niektóre choroby przewlekłe, urazy oka, stosowanie określonych leków czy predyspozycje indywidualne. Rozpoznanie charakterystycznych objawów i odpowiednio wczesna konsultacja okulistyczna pozwalają ocenić zmiany w soczewce oraz ustalić dalsze postępowanie dostosowane do stopnia zaawansowania choroby.

Co to jest zaćma?

Zaćma (katarakta) to choroba oka polegająca na postępującym zmętnieniu soczewki, która w prawidłowych warunkach jest przezroczysta i umożliwia skupianie promieni świetlnych na siatkówce. Wraz z rozwojem zmian soczewka traci swoją przejrzystość, przez co obraz staje się mniej wyraźny, zamglony lub zniekształcony.

Rodzaje i przyczyny zaćmy

Ze względu na przyczynę powstania oraz charakter i umiejscowienie zmian w soczewce wyróżnia się kilka rodzajów zaćmy. Najczęściej rozwija się ona wraz z wiekiem, ale zmętnienie soczewki może być również związane z innymi czynnikami, takimi jak urazy oka, stosowanie niektórych leków czy choroby towarzyszące. Do najważniejszych rodzajów należą zaćma starcza, przedstarcza, urazowa, polekowa oraz wtórna.

Zaćma starcza 

Zaćma starcza jest najczęstszym rodzajem zaćmy i rozwija się w związku z naturalnym procesem starzenia się soczewki. Z czasem jej struktura ulega zmianom, a soczewka stopniowo traci swoją przejrzystość. W zależności od miejsca powstawania zmętnienia w obrębie soczewki wyróżnia się zaćmę jądrową, korową oraz podtorebkową tylną.

• Zaćma jądrowa – zmętnienie rozwija się w centralnej części soczewki, czyli jej jądrze. Zmiany zwykle postępują stopniowo i mogą prowadzić do pogorszenia ostrości widzenia oraz zmian w postrzeganiu barw. W początkowym okresie może występować tzw. krótkowzroczne przesunięcie refrakcji, przez co u części osób czytanie z bliska staje się przejściowo łatwiejsze bez używania okularów.
• Zaćma korowa – zmiany dotyczą kory soczewki, znajdującej się pomiędzy jej jądrem a torebką. Zmętnienia często mają postać promieniście ułożonych pasm lub klinowatych struktur, które stopniowo przesuwają się w kierunku jej centrum. Ten rodzaj zaćmy może powodować zamglone widzenie, pogorszenie ostrości wzroku oraz zwiększoną wrażliwość na światło i olśnienia.
• Zaćma podtorebkowa tylna – zmętnienie powstaje w tylnej części soczewki, bezpośrednio pod jej torebką. Ze względu na lokalizację nawet stosunkowo niewielkie zmiany mogą wyraźnie wpływać na jakość widzenia. Często pojawiają się problemy z widzeniem przy jasnym świetle oraz olśnienia, a także pogorszenie widzenia z bliska. Ten rodzaj zaćmy może również rozwijać się szybciej niż inne postacie zaćmy starczej.

U wielu pacjentów zmętnienie nie ogranicza się do jednego obszaru soczewki. Współistnienie cech zaćmy jądrowej, korowej i podtorebkowej tylnej określa się jako zaćmę mieszaną.

Zaćma przedstarcza

Zmętnienie soczewki może pojawić się również w młodszym wieku. Rozwój zaćmy przedstarczej może być związany m.in. z chorobami metabolicznymi, zaburzeniami hormonalnymi, przewlekłymi stanami zapalnymi oraz uwarunkowaniami genetycznymi. Początkowo zmiany mogą powodować jedynie niewielkie pogorszenie ostrości widzenia, zamglony obraz lub zwiększoną wrażliwość na światło. Wraz z postępem zmętnienia soczewki zaburzenia widzenia mogą się nasilać. Ze względu na stosunkowo wczesny wiek wystąpienia objawów ich przyczyna nie zawsze jest od razu kojarzona z zaćmą, dlatego znaczenie ma odpowiednia diagnostyka okulistyczna.

Zaćma urazowa

Uszkodzenie oka może prowadzić do zmętnienia soczewki, które określa się mianem zaćmy urazowej. Do jej rozwoju może dojść zarówno po bezpośrednim urazie mechanicznym, jak i w wyniku działania wysokiej temperatury, substancji chemicznych czy promieniowania. Zmiany mogą pojawić się bezpośrednio po zdarzeniu, ale czasami rozwijają się dopiero po pewnym czasie. Objawy zależą od rodzaju i rozległości uszkodzenia soczewki. Najczęściej pojawia się pogorszenie ostrości widzenia, zamglony obraz, olśnienia lub większa wrażliwość na światło. Uraz może również powodować inne uszkodzenia struktur oka, dlatego wystąpienie zaburzeń widzenia po takim zdarzeniu wymaga oceny okulistycznej.

Zaćma polekowa

Niektóre leki, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu, mogą zwiększać ryzyko rozwoju zmętnienia soczewki. Za jeden z czynników sprzyjających powstawaniu zaćmy polekowej uznaje się przewlekłe stosowanie glikokortykosteroidów. Ryzyko zależy m.in. od dawki, czasu trwania terapii oraz indywidualnej podatności pacjenta. Charakterystycznym rodzajem zmian związanych ze stosowaniem glikokortykosteroidów jest zaćma podtorebkowa tylna. W przypadku długotrwałego leczenia lekami zwiększającymi ryzyko zaćmy wskazana jest okresowa kontrola okulistyczna.

Zaćma wtórna

Zmętnienie soczewki może być również następstwem innych chorób lub wcześniejszych zabiegów okulistycznych. Zaćma wtórna może rozwijać się m.in. w przebiegu niektórych chorób oczu, cukrzycy czy stanów zapalnych, a także po urazach i operacjach. Jej rozwój może być związany również z zaburzeniami metabolicznymi wpływającymi na strukturę soczewki. Termin „zaćma wtórna” bywa także stosowany w odniesieniu do zmętnienia tylnej torebki soczewki, które może pojawić się po operacyjnym usunięciu zaćmy. Nie jest to jednak ponowne zmętnienie soczewki, ponieważ podczas zabiegu zostaje ona usunięta. Zmiany dotyczą pozostawionej torebki i mogą z czasem prowadzić do pogorszenia ostrości widzenia.

Zaćma objawy

Pierwsze objawy zaćmy mogą być łagodne i początkowo nie powodować wyraźnego pogorszenia codziennego funkcjonowania. Z czasem, wraz z narastaniem zmętnienia soczewki, zaburzenia widzenia stają się bardziej zauważalne. Ich charakter i nasilenie zależą m.in. od rodzaju zaćmy oraz lokalizacji zmian w soczewce. Do najczęstszych objawów należą:

• pogorszenie ostrości widzenia i zamglony obraz,
• większa wrażliwość na światło oraz olśnienia,
• trudności z widzeniem po zmroku i w warunkach słabego oświetlenia,
• problemy z prowadzeniem samochodu, szczególnie nocą,
• blaknięcie lub zmiana intensywności postrzeganych kolorów,
• pojawianie się aureoli wokół źródeł światła,
• częsta potrzeba zmiany mocy okularów lub soczewek korekcyjnych,
• podwójne widzenie w jednym oku.

Jak widzi osoba z zaćmą?

Przy zaćmie obraz stopniowo staje się zamglony, mniej wyraźny i może sprawiać wrażenie, jakby był oglądany przez zabrudzoną szybę. Z czasem trudniejsze staje się rozpoznawanie szczegółów, a kolory tracą na intensywności. Charakterystyczne są również problemy z widzeniem w jasnym otoczeniu – światło lamp, słońca czy reflektorów samochodowych może powodować olśnienia i pojawianie się aureoli wokół źródeł światła. Wraz z postępem choroby pogarsza się także widzenie po zmroku i przy słabym oświetleniu, co może przypominać objawy potocznie określane jako kurza ślepota. Codzienne czynności, takie jak czytanie, oglądanie telewizji czy prowadzenie samochodu, mogą wymagać coraz większego wysiłku. Sposób widzenia zależy jednak od rodzaju i umiejscowienia zmętnienia soczewki, dlatego objawy oraz tempo ich narastania mogą być różne u poszczególnych osób.

Jak szybko postępuje zaćma?

Nie da się określić jednego czasu, po którym zaćma osiąga zaawansowane stadium. Tempo jej rozwoju może być różne i zależy m.in. od rodzaju zmian w soczewce, wieku oraz czynników, które przyczyniły się do jej powstania. Zaćma związana ze starzeniem się organizmu zwykle rozwija się stopniowo, przez wiele miesięcy lub lat, dlatego pogorszenie widzenia może początkowo pozostać niezauważone. Niektóre postacie choroby mogą jednak postępować szybciej, szczególnie gdy zmętnienie soczewki jest związane z urazem, określonymi chorobami lub stosowaniem glikokortykosteroidów. Tempo postępu choroby ocenia okulista podczas badań kontrolnych, uwzględniając stopień zmętnienia soczewki oraz wpływ zaburzeń widzenia na codzienne funkcjonowanie.

Zaćma leczenie

Sposób postępowania w przypadku zaćmy zależy przede wszystkim od stopnia zmętnienia soczewki oraz tego, jak zaburzenia widzenia wpływają na codzienne funkcjonowanie. We wczesnym stadium pomocne może być odpowiednie dobranie okularów korekcyjnych, poprawa warunków oświetlenia oraz leczenie towarzyszących dolegliwości, jednak takie działania nie usuwają zmętnienia soczewki. Obecnie jedyną metodą pozwalającą usunąć zmętniałą soczewkę jest jej operacyjne usunięcie i zastąpienie sztuczną soczewką wewnątrzgałkową.

Krople na zaćmę

Krople do oczu nie usuwają zaćmy ani nie przywracają przejrzystości zmętniałej soczewki, dlatego nie mogą zastąpić operacyjnego leczenia choroby. Obecnie nie ma zatwierdzonego preparatu, który pozwalałby odwrócić zmiany zachodzące w soczewce. Trwają jednak intensywne badania nad lekami stosowanymi miejscowo, które w przyszłości mogą znaleźć zastosowanie w leczeniu wczesnych postaci zaćmy.

Operacja zaćmy

Jedynym skutecznym sposobem usunięcia zaćmy jest leczenie operacyjne. Zabieg polega na usunięciu zmętniałej soczewki i zastąpieniu jej sztuczną soczewką wewnątrzgałkową. Najczęściej stosowana jest fakoemulsyfikacja, podczas której zmętniała soczewka jest rozdrabniana za pomocą ultradźwięków i usuwana przez niewielkie nacięcie w oku. Następnie w jej miejsce wszczepiana jest odpowiednio dobrana soczewka sztuczna. Zabieg przeprowadza się zazwyczaj w znieczuleniu miejscowym i trwa stosunkowo krótko. O kwalifikacji do operacji decyduje okulista, biorąc pod uwagę m.in. stopień zaawansowania zaćmy, ostrość widzenia oraz wpływ zaburzeń widzenia na codzienne funkcjonowanie.

Zaćma a jaskra

Zaćma i jaskra należą do najczęstszych chorób oczu, szczególnie u osób starszych. Właśnie w tej grupie, w której obie choroby występują częściej, ich nazwy bywają mylone i stosowane zamiennie, co jest błędem. Są to dwie różne choroby, które dotyczą innych struktur oka i mają odmienny przebieg. W zaćmie dochodzi do stopniowego zmętnienia soczewki, przez co obraz staje się zamglony i mniej wyraźny. Jaskra wiąże się natomiast z uszkodzeniem nerwu wzrokowego, które może prowadzić do postępującego ubytku pola widzenia i trwałego pogorszenia wzroku. Obie choroby mogą występować jednocześnie, ale wymagają innego postępowania. Zaćmę można usunąć operacyjnie poprzez zastąpienie zmętniałej soczewki sztuczną, natomiast leczenie jaskry ma na celu przede wszystkim zahamowanie lub spowolnienie uszkodzenia nerwu wzrokowego.

Profilaktyka – czy można zapobiec zaćmie?

Nie istnieje sposób, który pozwala całkowicie zapobiec zaćmie, szczególnie gdy jej rozwój jest związany z naturalnym starzeniem się soczewki. Można jednak ograniczać wpływ niektórych czynników zwiększających ryzyko jej powstania oraz dbać o ogólną kondycję oczu. Znaczenie ma przede wszystkim:

• ochrona oczu przed promieniowaniem UV poprzez stosowanie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV,
• rzucenie palenia tytoniu,
• utrzymywanie prawidłowego poziomu glukozy we krwi,
• stosowanie zbilansowanej diety bogatej w warzywa i owoce,
• ochrona oczu przed urazami podczas pracy,
• regularne kontrole okulistyczne, szczególnie wraz z wiekiem oraz przy występowaniu chorób zwiększających ryzyko zaćmy.

Niektórych czynników, takich jak wiek czy predyspozycje indywidualne, nie można wyeliminować. Dbanie o zdrowie oczu i regularne badania pozwalają jednak odpowiednio wcześnie wykryć zmiany oraz ocenić ich wpływ na widzenie.

Witaminy na oczy

Odpowiednio dobrane witaminy i minerały są ważne prawidłowego funkcjonowania narządu wzroku, jednak suplementacja nie zapobiega całkowicie rozwojowi zaćmy. W codziennej diecie warto uwzględniać produkty dostarczające m.in. witamin A, C i E, a także luteiny i zeaksantyny. Suplementy diety, takie jak witaminy na oczy mogą stanowić uzupełnienie diety w składniki odżywcze, ale nie zastępują zbilansowanego sposobu żywienia ani kontroli okulistycznych.

Bibliografia:

1. Kopcych B.E., Zaćma starcza powszechnym problemem zdrowotnym w populacji polskich seniorów, w: Cybulski M., Krajewska-Kułak E., Kowalczuk K., Pielęgnacyjno-rehabilitacyjne problemy starzejącego się społeczeństwa, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Wydział Nauk o Zdrowiu, Białystok, 2016.
2. Stroniawska-Woźniak M., Jak chronić oczy przed zaćmą? Online: https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/jak-chronic-oczy-przed-zacma/ [dostęp: 14.09.2026]
3. Szumny D., Krzyżanowska-Berkowska P., Co farmaceuta powinien wiedzieć o zaćmie?Farmacja Polska, 2010, 66(1): 4, online: https://www.ptfarm.pl/pub/File/Farmacja%20Polska/2010/01-2010/048-054.pdf [dostęp: 14.09.2026]