Mononukleoza zakaźna – co to jest mononukleoza, czym się objawia i jak się leczy chorobę pocałunków?

Mononukleoza zakaźna to choroba wirusowa wywoływana najczęściej przez wirusa Epsteina-Barr (EBV). Ze względu na możliwość przenoszenia zakażenia wraz ze śliną bywa nazywana „chorobą pocałunków”. Jej objawy często przypominają infekcję gardła przebiegającą z gorączką, osłabieniem i powiększeniem węzłów chłonnych. U części chorych występuje także powiększenie wątroby lub śledziony. Mononukleoza najczęściej występuje u dzieci powyżej 4. roku życia, młodzieży i młodych dorosłych, natomiast rzadziej dotyczy niemowląt oraz osób po 40. roku życia. Leczenie  ma przede wszystkim charakter objawowy, a ważną częścią postępowania jest odpoczynek oraz czasowe ograniczenie aktywności fizycznej.

Objawy mononukleozy

Objawy mononukleozy zakaźnej mogą mieć różne nasilenie i zależą m.in. od wieku osoby zakażonej. U dzieci infekcja zazwyczaj przebiega łagodnie lub skąpoobjawowo, natomiast u młodzieży i dorosłych częściej pojawiają się typowe dolegliwości. Ze względu na ból gardła, gorączkę i powiększone migdałki mononukleoza może przypominać anginę, co czasem utrudnia właściwe rozpoznanie.

Mononukleoza objawy u dorosłego

U osób dorosłych mononukleoza zakaźna częściej niż u małych dzieci przebiega z wyraźnymi objawami. Początek choroby może przypominać infekcję gardła lub inną infekcję wirusową. Typowe są przede wszystkim wysoka gorączka, silny ból gardła, powiększenie i bolesność węzłów chłonnych oraz znaczne osłabienie. Mogą wystąpić również powiększone migdałki, często z białawym nalotem, a także bóle mięśni i głowy. U części osób dochodzi do powiększenia wątroby lub śledziony.

Mononukleoza u dzieci: objawy

U dzieci przebieg mononukleozy zakaźnej jest zwykle łagodniejszy niż u młodzieży i dorosłych. U najmłodszych zakażenie może nawet nie powodować charakterystycznych dolegliwości. Jeśli objawy się pojawiają, zazwyczaj są mniej nasilone.

Test na mononukleozę

Rozpoznanie mononukleozy zakaźnej opiera się na charakterystycznych objawach oraz wynikach badań dodatkowych. W morfologii krwi typowa jest zwiększona liczba białych krwinek i limfocytów, a w rozmazie obecność tzw. limfocytów atypowych. Podczas choroby mogą być również podwyższone wartości enzymów wątrobowych. W diagnostyce stosuje się przede wszystkim badania krwi wykrywające przeciwciała związane z zakażeniem wirusem Epsteina-Barr (EBV). Wykorzystuje się m.in. szybki test na mononukleozę wykrywający przeciwciała heterofilne oraz badania serologiczne, takie jak odczyn Paula-Bunnella-Davidsohna. W niektórych przypadkach wykonuje się również badanie PCR pozwalające wykryć materiał genetyczny wirusa.

Jak się zarazić mononukleozą?

Mononukleoza zakaźna przenosi się przede wszystkim przez kontakt ze śliną osoby zakażonej. Do zakażenia może dojść m.in. podczas pocałunku, ale również przez wspólne używanie naczyń, sztućców, kubków czy innych przedmiotów mających kontakt z jamą ustną. Wirus może być obecny w ślinie jeszcze długo po ustąpieniu objawów, dlatego do zakażenia może dojść także od osoby, która nie wygląda na chorą. Rzadziej wirus Epsteina-Barr przenosi się podczas kontaktów seksualnych, transfuzji krwi lub przeszczepu narządu.

Mononukleoza leczenie

Ponieważ nie ma leku, który bezpośrednio eliminowałby wirusa Epsteina-Barr, leczenie mononukleozy ma przede wszystkim charakter objawowy. Podstawą postępowania jest odpoczynek, odpowiednie nawodnienie oraz łagodzenie dolegliwości, takich jak gorączka, ból gardła czy ból głowy. W razie potrzeby stosuje się leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe, dobrane odpowiednio do wieku oraz stanu zdrowia chorego. Ważne jest również czasowe ograniczenie aktywności fizycznej, szczególnie sportów kontaktowych, ze względu na ryzyko urazu powiększonej śledziony. W niektórych przypadkach, zwłaszcza przy cięższym przebiegu choroby, lekarz może zastosować dodatkowe leczenie, obejmujące m.in. acyklowir, glikokortykosteroidy lub antybiotykoterapię.

• Acyklowir, działający na wirusy z grupy herpeswirusów, do której należy EBV, może być rozważany w leczeniu mononukleozy, choć jego skuteczność nie została jednoznacznie potwierdzona. 
• Glikokortykosteroidy stosuje się przede wszystkim wtedy, gdy znaczne powiększenie i obrzęk migdałków utrudniają oddychanie. 
• Antybiotykoterapia może być konieczna, jeśli dojdzie do wtórnego zakażenia bakteryjnego.

Ile trwa mononukleoza?

Okres wylęgania mononukleozy zakaźnej wynosi zazwyczaj od 4 do 6 tygodni, choć u młodszych dzieci może być krótszy. Objawy ostrej fazy choroby utrzymują się najczęściej przez 2–4 tygodnie. Gorączka, ból gardła i powiększenie węzłów chłonnych zwykle stopniowo ustępują, natomiast osłabienie i zmęczenie mogą utrzymywać się znacznie dłużej – nawet przez kilka tygodni lub miesięcy. Wirus Epsteina-Barr pozostaje w organizmie także po ustąpieniu objawów i może być obecny w ślinie przez długi czas. Oznacza to, że osoba, która przeszła mononukleozę, może jeszcze przez pewien okres zakażać innych, choć dokładne określenie czasu zakaźności nie jest możliwe. Z tego względu po chorobie zaleca się unikanie sytuacji sprzyjających wymianie śliny, takich jak całowanie czy wspólne używanie naczyń i sztućców.

Powikłania po mononukleozie

Przebieg mononukleozy zakaźnej najczęściej jest niepowikłany, jednak u części chorych mogą wystąpić problemy dotyczące różnych narządów i układów – m.in. zaburzenia związane z liczbą płytek krwi, niedokrwistość hemolityczna oraz zmiany w obrębie wątroby. Rzadziej rozwijają się zapalenie mózgu, mięśnia sercowego, trzustki czy jąder. Szczególnej uwagi wymaga śledziona, która podczas choroby może ulec znacznemu powiększeniu, a nawet pęknięciu. Pęknięcie śledziony jest rzadkim, ale poważnym powikłaniem i najczęściej występuje w 2.–3. tygodniu choroby. Z tego powodu przez pewien czas po zachorowaniu konieczne jest ograniczenie wysiłku fizycznego, zwłaszcza aktywności zwiększających ryzyko urazu. Jednym z częstszych następstw choroby są wtórne zakażenia bakteryjne oraz osłabienie i zmęczenie utrzymujące się przez około 8 tygodni od ustąpienia ostrych objawów.

Choroba pocałunków – profilaktyka

Nie istnieje szczepionka chroniąca przed mononukleozą zakaźną, dlatego zapobieganie zakażeniu opiera się przede wszystkim na ograniczaniu kontaktu ze śliną osoby zakażonej. W okresie choroby należy unikać całowania oraz wspólnego używania kubków, butelek, sztućców, szczoteczek do zębów i innych przedmiotów, które mają kontakt z jamą ustną. Nie powinno się również dzielić z innymi jedzeniem lub napojami, jeśli wiąże się to z możliwością przeniesienia śliny. Szczególną ostrożność należy  zachować w przypadku dzieci, które łatwo przenoszą ślinę na przedmioty i zabawki. Pomocne jest regularne mycie rąk oraz czyszczenie przedmiotów, które często trafiają do ust. Nie ma natomiast potrzeby izolowania osoby chorej w taki sposób, jak ma to miejsce w przypadku niektórych wysoko zakaźnych infekcji, ponieważ EBV nie przenosi się łatwo przez krótkotrwały, codzienny kontakt. Wirus Epsteina-Barr może pozostawać w organizmie przez całe życie i okresowo pojawiać się w ślinie także po przebyciu mononukleozy. Z tego względu całkowite wyeliminowanie ryzyka zakażenia nie jest możliwe, a profilaktyka ma przede wszystkim ograniczać sytuacje sprzyjające przeniesieniu wirusa.

Mononukleoza w ciąży

Zakażenie mononukleozą w czasie ciąży nie jest zwykle obarczone dużym ryzykiem dla rozwijającego się dziecka. Wirus Epsteina-Barr (EBV), który najczęściej odpowiada za jej wystąpienie po zakażeniu pozostaje w organizmie w stanie utajenia. Sama infekcja może jednak powodować u ciężarnej typowe dla choroby symptomy. Wystąpienie objawów sugerujących mononukleozę w ciąży wymaga konsultacji z lekarzem, który może potwierdzić rozpoznanie i dobrać odpowiednie postępowanie.

Bibliografia:

1. Buchar E., Jakie badania laboratoryjne i serologiczne są pomocne w rozpoznawaniu mononukleozy?, online: https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.19.226.1. [dostęp: 13.09.2026]
2. Leś K., Przybylski M., Łazińska B., Diagnostyka laboratoryjna mononukleozy zakaźnej u chorych leczonych ambulatoryjnie, Postępy Nauk Medycznych, t. XXVIII, nr 4B, 2015, online: http://www.pnmedycznych.pl/wp-content/uploads/2015/04/pnm_2015_042-047b.pdf [dostęp: 13.09.2026]
3. Rajewski P., Rajewski P., Waleśkiewicz-Ogórek K., Mononukleoza zakaźna — opis przypadku, Forum Medycyny Rodzinnej 2015, tom 9, nr 4, 344–347
4. Wrembel J.M., Jarmoliński T., Mononukleoza zakaźna u dzieci – doświadczenia własne, Post N Med 2016; XXIX(6): 391-396, http://www.pnmedycznych.pl/wp-content/uploads/2016/06/pnm_2016_391-396.pdf