Sterole roślinne – czym są, jak działają i kiedy warto stosować fitosterole?

Fitosterole to naturalne związki występujące w produktach pochodzenia roślinnego, które pod względem budowy przypominają cholesterol. Sterole roślinne ograniczają wchłanianie cholesterolu w jelitach, dzięki czemu mogą wspomagać kontrolę jego poziomu, szczególnie u osób z podwyższonym stężeniem cholesterolu LDL. Fitosterole występują m.in. w olejach roślinnych, orzechach i nasionach, a także są dodawane do wybranych produktów spożywczych oraz suplementów diety. 

Fitosterole co to?

Fitosterole to związki organiczne należące do grupy steroli, naturalnie występujące w komórkach roślinnych. Pod względem budowy chemicznej są podobne do cholesterolu, który jest składnikiem błon komórkowych zwierząt i ludzi. W roślinach pełnią funkcję strukturalną, pomagając utrzymać odpowiednią budowę i właściwości błon komórkowych. Do najważniejszych fitosteroli należą β-sitosterol, kampesterol i stigmasterol.

W jakich produktach występują sterole roślinne?

Sterole roślinne występują w wielu produktach spożywczych, jednak ich zawartość zależy od rodzaju surowca i sposobu jego przetworzenia. Najwięcej fitosteroli dostarczają zwykle oleje roślinne, a także niektóre nasiona i orzechy. Mniejsze ilości znajdują się w produktach zbożowych i roślinach strączkowych. Do naturalnych źródeł steroli roślinnych należą:

Fitosterole są również dodawane do niektórych produktów spożywczych, takich jak margaryny, jogurty czy napoje przeznaczone dla osób, które chcą obniżyć stężenie cholesterolu. Wzbogacane produkty mogą dostarczać większych ilości steroli roślinnych niż ich naturalne odpowiedniki. Warto pamiętać, że sama obecność fitosteroli w diecie nie przesądza o ich wpływie na stężenie cholesterolu. Znaczenie ma całkowita ilość spożywanych steroli, a także ogólny sposób żywienia.

Fitosterole roślinne – działanie

Działanie fitosteroli wynika przede wszystkim z ich podobieństwa do cholesterolu pod względem budowy chemicznej. Dzięki tej właściwości mogą konkurować z cholesterolem o wchłanianie w jelitach, ograniczając jego przenikanie do krwiobiegu. Sterole roślinne wpływają w ten sposób na gospodarkę lipidową organizmu, a ich właściwości są wykorzystywane przede wszystkim w profilaktyce i wspomaganiu kontroli podwyższonego stężenia cholesterolu.

Ile fitosteroli dziennie?

Ilość fitosteroli w codziennej diecie zależy przede wszystkim od sposobu żywienia. W przeciętnej diecie dostarcza się zazwyczaj około 200–400 mg steroli roślinnych dziennie. Osoby, których dieta obfituje w produkty roślinne, w tym oleje, orzechy, nasiona i rośliny strączkowe, mogą dostarczać większych ilości tych związków. W celu wspomagania obniżania stężenia cholesterolu LDL stosuje się produkty wzbogacane w sterole lub stanole roślinne, które dostarczają zwykle 1,5–3 g tych związków dziennie. Takiej ilości zazwyczaj nie da się uzyskać wyłącznie z tradycyjnych produktów spożywczych bez znacznej zmiany jadłospisu. Większa ilość fitosteroli nie oznacza automatycznie lepszego efektu. Produkty wzbogacane w te związki powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami producenta, a w przypadku podwyższonego cholesterolu ich użycie najlepiej uwzględnić w całościowym planie postępowania dietetycznego.

Sterole roślinne – skutki uboczne i ograniczenia stosowania

Fitosterole są na ogół dobrze tolerowane, jednak ich spożywanie, szczególnie w większych ilościach, może wiązać się z występowaniem łagodnych dolegliwości ze strony układu pokarmowego. U niektórych osób mogą pojawić się wzdęcia, dyskomfort w jamie brzusznej lub zmiany rytmu wypróżnień. Przy regularnym spożywaniu większych ilości steroli roślinnych może również zmniejszać się wchłanianie niektórych karotenoidów, czyli związków obecnych m.in. w warzywach i owocach, które organizm może przekształcać w witaminę A. Z tego względu dieta bogata w fitosterole powinna uwzględniać odpowiednią ilość warzyw i owoców. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z sitosterolemią – rzadką, uwarunkowaną genetycznie chorobą, w której dochodzi do nadmiernego wchłaniania i gromadzenia steroli roślinnych w organizmie. W tej grupie spożywanie produktów wzbogacanych w fitosterole jest niewskazane. Stosowanie produktów wzbogacanych w sterole i stanole roślinne podlega również określonym ograniczeniom. Zgodnie z przepisami Unii Europejskiej dzienne spożycie dodanych steroli lub stanoli roślinnych nie powinno przekraczać 3 g. Osoby przyjmujące leki obniżające stężenie cholesterolu powinny spożywać takie produkty wyłącznie pod nadzorem lekarza. Nie są one również przeznaczone dla kobiet w ciąży i karmiących piersią ani dla dzieci poniżej 5. roku życia. W przypadku żywności wzbogacanej w fitosterole istotne jest ponadto zachowanie zróżnicowanej diety, obejmującej warzywa i owoce.

Bibliografia:

1. Kopeć A., et al., Charakterystyka i prozdrowotne właściwości steroli roślinnych, Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2011, 3 (76), 5 – 14, online: https://journal.pttz.org/wp-content/uploads/2015/02/01_Kopec.pdf [dostęp: 14.10.2026]
2. Nowak A., Fitosterole w codziennej diecie, Postępy Fitoterapii 1/2011, online: https://www.postepyfitoterapii.pl/wp-content/uploads/2014/11/pf_2011_048-051.pdf [dostęp: 14.10.2026
3. Przysławski J., Stelmach M., Rola i znaczenie steroli roślinnych w żywieniu człowieka, Bromatologia i Chemia Toksykologiczna, XLII, 2009, 1, online: https://www.ptfarm.pl/pub/File/bromatologia_2009/bromatologia_1_2009/Bromat%201-2009%20s.%20001-009.pdf [dostęp: 14.10.2026]
4. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności, załącznik III, pkt 5.1. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:02011R1169-20250401 [dostęp: 15.10.2026]
5. Marcin Wełnicki i wsp., Zastosowanie steroli roślinnych w prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego, Choroby Serca i Naczyń 2014, tom 11, nr 4