Refluks żołądka – co to, jakie są jego przyczyny, objawy i sposoby leczenia?

Refluks żołądka, określany również jako choroba refluksowa przełyku (GERD), to jedna z najczęściej występujących dolegliwości układu pokarmowego. Polega na cofaniu się treści żołądkowej do przełyku, co może prowadzić do podrażnienia jego błony śluzowej i występowania nieprzyjemnych objawów. Schorzenie może pojawić się zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, a jego nasilenie często zależy od stylu życia, sposobu odżywiania oraz indywidualnych predyspozycji organizmu. Typowe objawy refluksu żołądka obejmują m.in. zgagę, uczucie pieczenia za mostkiem, kwaśne odbijanie czy dyskomfort po posiłkach. Nieleczone dolegliwości mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie i prowadzić do powikłań. Odpowiednia dieta, zmiana niektórych nawyków oraz stosowanie preparatów wspierających leczenie mogą pomóc w ograniczeniu uciążliwych dolegliwości.

Co to jest refluks?

Choroba refluksowa to stan, w którym kwaśna treść znajdująca się w żołądku cofa się do przełyku. Zjawisko to może występować sporadycznie i nie zawsze oznacza chorobę – fizjologiczny refluks pojawia się u wielu osób, szczególnie po obfitych posiłkach. Problem pojawia się wtedy, gdy cofanie się treści żołądkowej jest częste, powoduje dokuczliwe objawy lub prowadzi do podrażnienia błony śluzowej przełyku. Za prawidłowe przemieszczanie pokarmu odpowiada m.in. dolny zwieracz przełyku, który działa jak bariera zapobiegająca cofaniu się zawartości żołądka. Gdy jego funkcjonowanie jest zaburzone lub dochodzi do zwiększonego ciśnienia w jamie brzusznej, kwaśna treść może przedostawać się z powrotem do przełyku. Długotrwałe drażnienie błony śluzowej może powodować stan zapalny i rozwój choroby refluksowej przełyku (GERD). 

Choroba refluksowa – przyczyny

Za rozwój choroby refluksowej przełyku odpowiada przede wszystkim nieprawidłowe funkcjonowanie dolnego zwieracza przełyku. Osłabienie jego napięcia lub nieprawidłowe rozluźnianie się mogą sprawić, że kwaśna zawartość żołądka przedostaje się do przełyku, powodując jego podrażnienie. Na występowanie refluksu wpływa również wiele czynników związanych zarówno ze stylem życia, jak i funkcjonowaniem układu pokarmowego. Do najczęstszych przyczyn i czynników sprzyjających rozwojowi choroby refluksowej należą:

• nadmierna masa ciała, szczególnie otyłość brzuszna, która zwiększa ciśnienie w jamie brzusznej i ułatwia cofanie się treści żołądkowej,
• nieprawidłowa dieta, w tym częste spożywanie tłustych, ciężkostrawnych lub obfitych posiłków,
• spożywanie produktów mogących nasilać objawy refluksu, takich jak kawa, alkohol, czekolada, napoje gazowane czy ostre przyprawy,
• jedzenie bezpośrednio przed snem lub przyjmowanie pozycji leżącej krótko po posiłku,
• palenie tytoniu, które może osłabiać działanie dolnego zwieracza przełyku,
  przewlekły stres i zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego,
• ciąża, podczas której powiększająca się macica zwiększa ucisk na narządy jamy brzusznej, a zmiany hormonalne mogą wpływać na pracę zwieracza przełyku,
• przepuklina rozworu przełykowego, która może zaburzać prawidłowe działanie mechanizmu zapobiegającego refluksowi.

Ryzyko wystąpienia choroby refluksowej zwiększa się również wraz z wiekiem, a także przy stosowaniu niektórych leków, które mogą wpływać na napięcie dolnego zwieracza przełyku lub spowalniać opróżnianie żołądka. 

Refluks objawy

Dolegliwości związane z refluksem mogą mieć różne nasilenie i nie zawsze ograniczają się wyłącznie do układu pokarmowego. Najbardziej charakterystycznym objawem jest zgaga, czyli uczucie pieczenia lub palenia za mostkiem, które często pojawia się po posiłkach, podczas pochylania się lub w pozycji leżącej. Wynika ona z podrażnienia błony śluzowej przełyku przez cofającą się kwaśną treść żołądkową.

Do typowych objawów refluksu należą również:

• kwaśne odbijanie i nieprzyjemny posmak w ustach,
• uczucie cofania się treści pokarmowej do przełyku lub gardła,
• pieczenie w przełyku,
• ból lub dyskomfort w górnej części brzucha,
• uczucie pełności i wzdęcia po jedzeniu,
• nudności,
• trudności z przełykaniem lub uczucie przeszkody w gardle.

Choroba refluksowa może powodować także tzw. objawy pozaprzełykowe. Należą do nich m.in. przewlekła chrypka, kaszel, częste odchrząkiwanie, uczucie suchości lub podrażnienia gardła, a także nasilenie dolegliwości przypominających problemy z zatokami. Objawy te mogą wynikać z drażniącego działania kwaśnej treści, która przedostaje się wyżej, w kierunku gardła i krtani.

Refluks u dzieci

Cofanie się treści żołądkowej do przełyku może występować również u najmłodszych, szczególnie u niemowląt. Wynika to z niedojrzałości układu pokarmowego – dolny zwieracz przełyku nie zawsze działa jeszcze w pełni sprawnie, a mała objętość żołądka oraz częste karmienie sprzyjają ulewaniu. U większości niemowląt tzw. refluks fizjologiczny stopniowo ustępuje wraz z dojrzewaniem przewodu pokarmowego i nie wymaga specjalistycznego leczenia. Nieco inaczej wygląda sytuacja, gdy cofanie się pokarmu jest częste, intensywne lub wpływa na prawidłowe funkcjonowanie dziecka. Choroba refluksowa u dzieci może objawiać się m.in. częstym ulewaniem, niepokojem podczas karmienia, płaczem po jedzeniu, odginaniem głowy i ciała, trudnościami z przyjmowaniem pokarmu czy słabszym przybieraniem na masie ciała. U starszych dzieci objawy mogą przypominać dolegliwości występujące u dorosłych. Mogą pojawić się zgaga, ból brzucha, kwaśne odbijanie, uczucie pieczenia w przełyku, nudności lub nieprzyjemny posmak w ustach. Refluks może również powodować przewlekły kaszel, chrypkę lub nawracające podrażnienie gardła. W przypadku nasilonych lub utrzymujących się objawów konieczna jest konsultacja z lekarzem pediatrą. Specjalista może ocenić przyczyny dolegliwości i zdecydować o dalszym postępowaniu. 

Jak rozpoznać refluks?

Diagnostyka refluksu opiera się przede wszystkim na ocenie charakterystycznych objawów oraz ich częstotliwości i nasilenia. Zgaga, kwaśne odbijanie, uczucie cofania się treści żołądkowej czy pieczenie za mostkiem mogą wskazywać na chorobę refluksową, szczególnie jeśli pojawiają się regularnie. Podczas konsultacji lekarz przeprowadza wywiad dotyczący występujących dolegliwości, stylu życia, sposobu odżywiania oraz czynników, które mogą nasilać objawy. W wielu przypadkach typowe objawy wystarczają do postawienia wstępnego rozpoznania. Przy częstych, nasilonych lub nietypowych dolegliwościach mogą być jednak konieczne dodatkowe badania. W diagnostyce refluksu stosuje się m.in.: gastroskopię, pH-metrię przełyku, impedancję przełyku oraz manometrię przełyku.

• Gastroskopia pozwala ocenić stan błony śluzowej przełyku i żołądka oraz wykryć ewentualne zmiany zapalne.
• pH-metria przełyku umożliwia ocenę częstości i czasu trwania epizodów cofania się kwaśnej treści.
• Impedancja przełyku pozwala wykryć także refluks niekwaśny.
• Manometria przełyku służy do oceny pracy mięśni przełyku i funkcjonowania zwieracza.

Szczególnej uwagi wymagają objawy alarmowe, takie jak trudności lub ból podczas przełykania, niezamierzona utrata masy ciała, krwawienie z przewodu pokarmowego, uporczywe wymioty czy niedokrwistość. Ich wystąpienie wymaga szybkiej konsultacji lekarskiej, ponieważ mogą wskazywać na poważniejsze problemy zdrowotne.

Refluks leczenie

Leczenie refluksu zależy od nasilenia objawów, częstotliwości ich występowania oraz przyczyny dolegliwości. Podstawą postępowania jest zwykle zmiana codziennych nawyków, w tym modyfikacja diety, unikanie czynników nasilających objawy oraz utrzymywanie prawidłowej masy ciała. W razie potrzeby lekarz może zalecić stosowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego lub łagodzących nieprzyjemne dolegliwości. Dobór odpowiedniej metody leczenia pozwala ograniczyć objawy, poprawić komfort życia i zmniejszyć ryzyko powikłań związanych z przewlekłym podrażnieniem przełyku. 

Domowe sposoby na refluks. Dieta przy refluksie

W łagodzeniu objawów refluksu duże znaczenie ma styl życia oraz sposób odżywiania. Odpowiednio dobrana dieta i zmiana niektórych nawyków mogą pomóc ograniczyć częstotliwość występowania zgagi, kwaśnego odbijania oraz uczucia pieczenia w przełyku. Przy refluksie zaleca się przede wszystkim spożywanie mniejszych, ale częstszych posiłków oraz unikanie przejadania się. Warto ograniczyć produkty, które u wielu osób nasilają dolegliwości, m.in. tłuste i smażone potrawy, ostre przyprawy, czekoladę, kawę, alkohol oraz napoje gazowane. Jednocześnie niektóre produkty mogą być lepiej tolerowane przez osoby zmagające się z refluksem i wspierać łagodzenie objawów. W codziennym jadłospisie mogą znaleźć się m.in. gotowane warzywa, zielone warzywa liściaste, ziemniaki, kasza jaglana, sucharki, czerstwe pieczywo, a także produkty mleczne, takie jak kefir czy maślanka – o ile nie nasilają indywidualnych dolegliwości. Znaczenie ma również sposób spożywania posiłków – jedzenie w spokojnym tempie i unikanie kładzenia się bezpośrednio po jedzeniu może zmniejszyć ryzyko cofania się treści żołądkowej. Pomocne może być także utrzymywanie prawidłowej masy ciała, rezygnacja z palenia tytoniu oraz uniesienie wezgłowia łóżka w przypadku nasilonych objawów pojawiających się w nocy. Wprowadzenie dobranych zmian często pozwala zmniejszyć nasilenie dolegliwości i stanowi ważne uzupełnienie leczenia farmakologicznego.

Zioła na refluks

Niektóre rośliny lecznicze mogą stanowić uzupełnienie postępowania przy łagodnych dolegliwościach związanych z refluksem. Zawarte w nich substancje mogą wspierać prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego, łagodzić uczucie dyskomfortu oraz pomagać w ochronie błony śluzowej przełyku i żołądka. Wśród roślin tradycyjnie stosowanych przy dolegliwościach trawiennych wymienia się m.in. siemię lniane, prawoślaz, rumianek oraz melisę. Siemię lniane po zalaniu wodą uwalnia związki śluzowe, które tworzą powłokę ochronną na błonie śluzowej przewodu pokarmowego i mogą pomagać w łagodzeniu uczucia podrażnienia. Podobne działanie osłaniające wykazują surowce zawierające śluzy roślinne, takie jak prawoślaz. Melisa i rumianek są natomiast tradycyjnie stosowane jako wsparcie prawidłowego trawienia i komfortu przewodu pokarmowego. Zioła mogą być pomocnym uzupełnieniem codziennego postępowania przy łagodnych objawach refluksu, jednak nie zastępują leczenia zaleconego przez lekarza. 

Leki na refluks

Jeśli zmiana stylu życia,  modyfikacja diety i zioła nie przynoszą wystarczającej poprawy lub objawy refluksu są bardziej nasilone, stosuje się również leczenie farmakologiczne. Preparaty wykorzystywane przy refluksie mają na celu zmniejszenie ilości kwasu żołądkowego, ograniczenie podrażnienia błony śluzowej przełyku oraz złagodzenie dokuczliwych dolegliwości, takich jak zgaga czy kwaśne odbijanie. Wśród leków stosowanych przy refluksie znajdują się m.in. inhibitory pompy protonowej (IPP), które zmniejszają wydzielanie kwasu solnego w żołądku i są często wykorzystywane w leczeniu choroby refluksowej. Stosowane są również antagoniści receptora H2 oraz preparaty zobojętniające kwas żołądkowy i środki zawierające alginiany, które tworzą ochronną barierę ograniczającą cofanie się treści żołądkowej do przełyku. Mogą one być stosowane jako wsparcie przy łagodniejszych, sporadycznych objawach refluksu. Dobór odpowiedniego preparatu zależy od nasilenia dolegliwości, częstotliwości ich występowania oraz indywidualnej sytuacji zdrowotnej. Przy częstych lub utrzymujących się objawach wskazana jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą.

Fundoplikacja 

W przypadku nasilonych, nawracających objawów refluksu, które nie ustępują mimo stosowania leków i zmiany stylu życia, lekarz może rozważyć leczenie chirurgiczne. Jedną z metod stosowanych w takich sytuacjach jest fundoplikacja – zabieg polegający na owinięciu górnej części żołądka wokół dolnego odcinka przełyku. Pozwala to wzmocnić działanie dolnego zwieracza przełyku i ograniczyć cofanie się treści żołądkowej. Fundoplikacja wykonywana jest najczęściej metodą laparoskopową, z wykorzystaniem niewielkich nacięć w powłokach brzusznych. O zakwalifikowaniu do zabiegu decyduje lekarz na podstawie objawów, wyników badań oraz oceny skuteczności wcześniejszego leczenia. Zabieg może przyczynić się do zmniejszenia dolegliwości refluksowych i ograniczenia potrzeby długotrwałego stosowania leków, jednak – podobnie jak inne procedury chirurgiczne – wiąże się z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Z tego względu fundoplikacja jest stosowana u wybranych pacjentów, u których leczenie zachowawcze nie przynosi oczekiwanych rezultatów.

Bibliografia:

1. Błecha K., Fitoterapia i suplementacja diety w chorobach górnego
   odcinka przewodu pokarmowego, Postępy Fitoterapii 2/2019, online: https://www.postepyfitoterapii.pl/wp-content/uploads/2019/07/pf_2019_118-125.pdf [dostęp: 13.07.2026]
2. Eminoğlu L., Przebieg i wyniki laparoskopowej fundoplikacji metodą Nissena, 51 POL PRZEGL CHIR 2023: 95 (5)
3. Zespół Dietetyków Mazowiecki Szpital Wojewódzki im. św. Jana Pawła II Sp. z o.o. w Siedlcach, Zalecenia żywieniowe w refluksie żołądkowo przełykowym, online: https://szpital.siedlce.pl/attachments/8889d9f391d1cf617b4bf7d6c82043365aa2ec86.pdf [dostęp: 13.07.2026]
4. Korzonek M., Dziergas A., Kuczyńska M., Choroba refluksowa przełyku (GERD)
   — problem wciąż aktualny, Forum Medycyny Rodzinnej 2014, tom 8, nr 5, 201–210 203
5. Śmiechowska M., Cugowska M., Rola żywności i żywienia w chorobie refluksowej, BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. – XLIV, 2011, 3, str. 298-304