Polekowy nieżyt nosa

Polekowy nieżyt nosa to coraz częstszy problem, szczególnie w okresie jesienno-zimowym, gdy nasila się liczba infekcji górnych dróg oddechowych, a powietrze w pomieszczeniach staje się suche z powodu ogrzewania. W tym czasie wiele osób sięga po krople lub spraye obkurczające błonę śluzową nosa, by szybko złagodzić katar i ułatwić oddychanie. Choć preparaty te przynoszą natychmiastową ulgę, ich długotrwałe stosowanie może prowadzić do efektu odwrotnego – przewlekłego zatkania nosa, uczucia suchości oraz podrażnienia błony śluzowej. Zjawisko to, znane jako rhinitis medicamentosa, stanowi przykład, jak nadmierne lub niewłaściwe używanie leków może zaburzyć naturalne mechanizmy obronne organizmu. Świadomość przyczyn, objawów i sposobów leczenia polekowego nieżytu nosa pozwala skutecznie przywrócić komfort oddychania i zapobiec nawrotom tej uciążliwej dolegliwości.

Nieżyt nosa co to?

Nieżyt nosa, znany również jako katar, to stan zapalny błony śluzowej nosa, który prowadzi do jej obrzęku, zwiększonej produkcji wydzieliny i utrudnionego oddychania. Może mieć różne przyczyny – od infekcji wirusowych i bakteryjnych, przez alergie, aż po czynniki środowiskowe czy reakcje na leki. Nieżyt nosa o podłożu polekowym to szczególny rodzaj zapalenia błony śluzowej nosa, który rozwija się w wyniku długotrwałego stosowania leków obkurczających naczynia krwionośne, najczęściej w postaci kropli lub sprayów do nosa z oksymetazoliną. Początkowo środki te skutecznie udrażniają nos, jednak przy regularnym i zbyt częstym używaniu prowadzą do uzależnienia błony śluzowej od ich działania. Z czasem naczynia w nosie przestają prawidłowo reagować, a po odstawieniu leku pojawia się silny obrzęk i uczucie zatkania nosa. Taki mechanizm błędnego koła sprawia, że pacjent sięga po kolejne dawki preparatu, pogłębiając problem. 

Przewlekły nieżyt nosa po lekach – objawy

Przewlekły nieżyt nosa po lekach objawia się utrzymującym się uczuciem zatkanego nosa, które nie ustępuje mimo regularnego stosowania kropli lub sprayów udrażniających. Charakterystycznym symptomem jest konieczność coraz częstszego używania preparatu, aby uzyskać krótkotrwałą ulgę. Błona śluzowa nosa staje się podrażniona, sucha i zaczerwieniona, a oddychanie przez nos staje się coraz trudniejsze, zwłaszcza w nocy. Często pojawia się także uczucie pieczenia, świądu lub bólu w okolicy nosa. W niektórych przypadkach wydzielina może być gęsta, a węch – osłabiony. 

• Utrzymujące się uczucie zatkanego nosa, mimo stosowania kropli lub sprayu.
• Krótkotrwała ulga po użyciu preparatu.
• Konieczność coraz częstszego aplikowania leku.
• Suchość i podrażnienie błony śluzowej nosa.
• Pieczenie, swędzenie lub uczucie bólu w nosie.
• Zaczerwienienie i obrzęk wnętrza nosa.
• Gęsta wydzielina lub suchość bez wydzieliny.
• Osłabienie węchu.
• Nasilanie się objawów po odstawieniu leku.

PLNN – przyczyny

Polekowy katar (PLNN) rozwija się stopniowo, najczęściej jako skutek pozornie niewinnego i z początku skutecznego leczenia kataru. Krople do nosa lub spraye udrażniające stosowane dłużej niż zalecane kilka dni, mogą doprowadzić do trwałych zmian w błonie śluzowej. Zamiast przynosić ulgę, zaczynają utrwalać stan obrzęku i uczucia zatkania nosa.

• Długotrwałe stosowanie kropli lub sprayów obkurczających błonę śluzową nosa (np. z ksylometazoliną, oksymetazoliną).
• Przekraczanie zalecanego czasu terapii (zazwyczaj powyżej 5–7 dni).
• Zbyt częste aplikowanie preparatu w ciągu doby.
• Używanie kilku różnych środków udrażniających jednocześnie.
• Nadwrażliwość błony śluzowej nosa na substancje aktywne zawarte w lekach.
• Zaburzenia regulacji naczyniowej w błonie śluzowej nosa wskutek przewlekłego skurczu naczyń.

Jak zdiagnozować polekowy nieżyt nosa?

Rozpoznanie polekowego nieżytu nosa opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie medycznym oraz badaniu laryngologicznym. Lekarz zwraca uwagę na czas trwania dolegliwości, częstość stosowania kropli lub sprayów do nosa oraz charakter objawów. Typowym sygnałem ostrzegawczym jest utrzymujące się uczucie zatkania nosa mimo regularnego używania leków obkurczających błonę śluzową. Podczas badania specjalista wykonuje rynoskopię, która pozwala ocenić stan błony śluzowej – najczęściej przekrwionej, obrzękniętej i przesuszonej. W razie potrzeby przeprowadza się także endoskopię jam nosa, aby dokładniej przyjrzeć się zmianom wewnątrz nosa i wykluczyć inne przyczyny niedrożności. W niektórych przypadkach pomocne bywają testy alergiczne lub badania obrazowe, takie jak tomografia zatok. Wczesna i trafna diagnoza pozwala na szybkie wdrożenie leczenia pozwalającego na regenerację błony śluzowej oraz uniknięcie trwałych uszkodzeń.

Katar polekowy – jak sobie z nim radzić?

Leczenie kataru polekowego wymaga przede wszystkim przerwania błędnego koła uzależnienia błony śluzowej nosa od leków obkurczających. Podstawowym krokiem jest stopniowe lub całkowite odstawienie preparatów donosowych, które wywołały problem. W tym czasie pomocne mogą być środki łagodzące i regenerujące błonę śluzową, takie jak:

• roztwory soli morskiej, które wspomagają oczyszczanie nosa i redukują podrażnienia,
• nawilżające spraye - preparaty z kwasem hialuronowym, dekspantenolem lub aloesem, składnikami, które pomagają odbudować uszkodzoną śluzówkę,
• krótkotrwałe leczenie przeciwzapalne (np. donosowe glikokortykosteroidy, zgodnie z zaleceniem lekarza),
• konsultacja z lekarzem laryngologiem, który może dobrać indywidualny plan leczenia i ocenić stopień zmian w błonie śluzowej nosa.

Właściwe postępowanie pozwala przywrócić prawidłowe funkcjonowanie nosa i uniknąć nawrotów dolegliwości w przyszłości.

Domowe sposoby na polekowy nieżyt nosa

Rozważnie stosowane domowe sposoby na polekowy nieżyt nosa mogą być skutecznym uzupełnieniem podstawowego leczenia. W pierwszej kolejności należy zadbać o odpowiednie nawilżenie błony śluzowej — pomocne są roztwory soli morskiej lub fizjologicznej, które łagodzą podrażnienie i pomagają oczyścić nos z zalegającej wydzieliny. Warto również zapewnić właściwą wilgotność powietrza w pomieszczeniu — suche powietrze sprzyja podrażnieniu i opóźnia regenerację śluzówki. Z pomocą przychodzą także olejki eteryczne, takie jak olejek z mięty pieprzowej czy inne wysokiej jakości olejki o właściwościach przeciwzapalnych i odświeżających, np. z eukaliptusa, tymianku lub sosny. Stosowane w formie inhalacji lub w dyfuzorze pomagają łagodzić uczucie zatkanego nosa i wspierają naturalny proces oddychania. W aptekach dostępne są również maści i plasterki nasączone olejkami eterycznymi, które stopniowo uwalniają substancje aktywne, ułatwiając oddychanie zwłaszcza w nocy. Produkty do aromaterapii mogą stanowić łagodną alternatywę dla osób, które nie tolerują klasycznych inhalacji lub chcą uzyskać długotrwały efekt nawilżenia i udrożnienia nosa. Należy jednak pamiętać, że olejki eteryczne oraz produkty na ich bazie nie są rozwiązaniem samodzielnym i nie zastąpią diagnostyki i konsultacji medycznej.

Bibliografia:

1. Dąbrowski P., Niedrożność nosa – przyczyny, diagnostyka i leczenie, Lekarz POZ 1, 2017.
2. Fornal R., Kurzawa R., Błażowski Ł., Sak I., Nieżyt nosa – najważniejsze fenotypy i endotypy oraz zasady leczenia, Alergia Astma Immunologia, 20 (4), 2015.
3. Kucharska M. et al., Porównanie składu chemicznego wybranych olejków eterycznych stosowanych w chorobach układu oddechowego, Medycyna Pracy, 69(2), 2018.
4. Romer M., Brud W.S., Aromaterapia, leksykon roślin leczniczych, Wydawnictwo Medpharm Polska, Wrocław, 2009.
5. Skotnicka B., Jak odróżnić polekowy nieżyt nosa (np. po zbyt długim stosowaniu leków obkurczających) od nieżytu infekcyjnego?, online: https://www.mp.pl/pytania/pediatria/chapter/B25.QA.6.4.13. [dostęp: 04.11.2025]