Listerioza – objawy, diagnostyka i leczenie

Listerioza to bakteryjna choroba zakaźna, która najczęściej rozwija się po spożyciu skażonej żywności. Choć u części osób przebiega łagodnie i przypomina infekcję grypopodobną lub zatrucie pokarmowe, w niektórych przypadkach może prowadzić do ciężkich powikłań, zwłaszcza u kobiet w ciąży, noworodków, seniorów oraz osób z obniżoną odpornością. Ze względu na możliwość występowania nieswoistych objawów, rozpoznanie choroby bywa trudne i wymaga odpowiedniej diagnostyki laboratoryjnej. Wczesne wdrożenie leczenia ma istotne znaczenie dla ograniczenia ryzyka powikłań oraz ciężkiego przebiegu zakażenia.

Listerioza co to?

Listerioza to choroba zakaźna wywoływana przez bakterie Listeria monocytogenes. Do zakażenia najczęściej dochodzi drogą pokarmową – poprzez spożycie skażonych produktów spożywczych, takich jak niepasteryzowane mleko i jego przetwory, surowe mięso, ryby wędzone czy gotowe produkty przechowywane przez dłuższy czas w lodówce. 

Listeria monocytogenes

Listeria monocytogenes to bakteria  Gram-dodatnia odpowiedzialna za rozwój listeriozy. Występuje powszechnie w środowisku naturalnym – można ją znaleźć m.in. w glebie, wodzie, ściekach oraz organizmach zwierząt. Cechuje się dużą odpornością na niekorzystne warunki środowiskowe, w tym niską temperaturę, dlatego może namnażać się nawet podczas przechowywania żywności w lodówce. Listeria monocytogenes ma zdolność przenikania przez barierę jelitową, a także przez łożysko i barierę krew–mózg, co zwiększa ryzyko ciężkich zakażeń oraz powikłań neurologicznych i położniczych.

Listerioza objawy

Objawy listeriozy mogą być zróżnicowane i zależą przede wszystkim od wieku, stanu odporności organizmu oraz stopnia rozprzestrzenienia zakażenia. U części osób choroba przebiega łagodnie lub bezobjawowo, natomiast u pacjentów z grup ryzyka może prowadzić do ciężkich zakażeń ogólnoustrojowych.

Najczęściej występują objawy przypominające infekcję grypową lub zatrucie pokarmowe, takie jak:

• gorączka,
• dreszcze,
• osłabienie,
• bóle mięśni,
• nudności i wymioty,
• biegunka,
• bóle brzucha.

Jeżeli bakterie przedostaną się do układu nerwowego, mogą pojawić się objawy neurologiczne świadczące o ciężkim przebiegu zakażenia, m.in.:

• silny ból głowy,
• sztywność karku,
• zaburzenia równowagi,
• dezorientacja,
• drgawki,
• zaburzenia świadomości.

U kobiet w ciąży objawy często mają łagodny charakter i przypominają przeziębienie lub infekcję grypopodobną, mimo to zakażenie może być niebezpieczne dla płodu i zwiększać ryzyko poronienia, przedwczesnego porodu lub ciężkiego zakażenia noworodka.

Diagnostyka - badania na listeriozę

Rozpoznanie listeriozy opiera się przede wszystkim na badaniach laboratoryjnych potwierdzających obecność bakterii Listeria monocytogenes w organizmie. Ze względu na nieswoiste objawy choroby diagnostyka często wymaga uwzględnienia wywiadu medycznego, stanu klinicznego pacjenta oraz przynależności do grup ryzyka. Podstawowe znaczenie mają badania mikrobiologiczne, polegające na wykonaniu posiewu materiału biologicznego. W zależności od przebiegu zakażenia i występujących objawów materiałem do badania może być:

• krew,
• płyn mózgowo-rdzeniowy,
• wymaz lub materiał z ogniska zakażenia,
• płyn owodniowy lub łożysko u kobiet ciężarnych,
• próbki żywności podejrzewanej o skażenie.

W diagnostyce mogą być wykorzystywane również metody molekularne, takie jak PCR, umożliwiające wykrycie materiału genetycznego bakterii. Badania te pozwalają na szybsze potwierdzenie zakażenia, zwłaszcza w ciężkich przypadkach wymagających pilnego wdrożenia leczenia. Dodatkowo wykonuje się badania laboratoryjne oceniające stan organizmu i nasilenie stanu zapalnego, m.in. morfologię krwi, CRP czy prokalcytoninę (PCT). W przypadku objawów neurologicznych konieczna może być także diagnostyka obrazowa oraz badanie płynu mózgowo-rdzeniowego w kierunku zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.

Leczenie listeriozy

Leczenie choroby zależy od nasilenia objawów, wieku pacjenta oraz obecności chorób współistniejących. U zdrowych osób z łagodnym przebiegiem zakażenia choroba może ustąpić samoistnie i wymagać jedynie leczenia objawowego, obejmującego odpoczynek, odpowiednie nawodnienie oraz kontrolę gorączki. W cięższych przypadkach konieczne jest wdrożenie antybiotykoterapii. Najczęściej stosuje się antybiotyki z grupy penicylin, przede wszystkim ampicylinę, niekiedy w połączeniu z innymi lekami przeciwbakteryjnymi. U pacjentów uczulonych na penicyliny lekarz może zastosować alternatywne preparaty. Leczenie zwykle trwa od kilku dni do kilku tygodni – długość terapii zależy od lokalizacji zakażenia i stanu chorego. Hospitalizacji wymagają przede wszystkim osoby z ciężkim przebiegiem choroby, zakażeniem układu nerwowego, sepsą oraz kobiety w ciąży. W takich sytuacjach konieczne może być również monitorowanie funkcji życiowych oraz leczenie powikłań związanych z zakażeniem. Istotne znaczenie ma szybkie rozpoznanie choroby i jak najwcześniejsze rozpoczęcie terapii, ponieważ opóźnienie leczenia zwiększa ryzyko poważnych powikłań.

Listerioza w ciąży

Kobiety w ciąży należą do grup szczególnie narażonych na cięższy przebieg listeriozy, ponieważ zmiany zachodzące w układzie odpornościowym u ciężarnych zwiększają podatność organizmu na zakażenie bakterią Listeria monocytogenes. Choroba może przebiegać skąpoobjawowo, dlatego jej rozpoznanie bywa utrudnione. Najczęściej pojawiają się objawy przypominające infekcję grypową lub przeziębienie, takie jak gorączka, osłabienie, bóle mięśni czy dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Mimo łagodnego przebiegu u kobiety zakażenie może stanowić poważne zagrożenie dla płodu, ponieważ bakteria ma zdolność przenikania przez łożysko.

W przebiegu listerioza w ciąży wyróżnia się trzy odmiany kliniczne. 

• Pierwsza to listerioza kobiety ciężarnej, która zwykle ma łagodny przebieg, często grypopodobny, a nawet bezobjawowy. Mimo to może prowadzić do zakażenia płodu i poronienia.
• Druga postać to listerioza okołoporodowa wczesna, będąca zakażeniem wewnątrzmacicznym, które najczęściej pojawia się w pierwszym i drugim trymestrze ciąży i skutkuje poronieniem, urodzeniem martwego płodu lub przedwczesnym porodem.
• Trzecia forma to listerioza okołoporodowa późna, rozwijająca się w trzecim trymestrze, prowadząca do wrodzonej listeriozy noworodka, nierzadko przebiegającej z ciężkimi powikłaniami neurologicznymi, sepsą, zapaleniem płuc i wysoką śmiertelnością.

W związku z ryzykiem ciężkich następstw zarówno dla matki, jak i dziecka, szybka diagnostyka oraz wdrożenie leczenia mają kluczowe znaczenie w ograniczeniu powikłań.

Profilaktyka listeriozy

Zapobieganie listeriozie opiera się głównie na przestrzeganiu zasad higieny oraz bezpiecznym przygotowywaniu i przechowywaniu żywności. Ponieważ do zakażenia najczęściej dochodzi drogą pokarmową, szczególne znaczenie ma unikanie produktów mogących być źródłem bakterii Listeria monocytogenes.

W celu zmniejszenia ryzyka zakażenia zaleca się:

• dokładne mycie rąk przed przygotowywaniem i spożywaniem posiłków,
• mycie warzyw i owoców przed spożyciem,
• oddzielne przechowywanie surowego mięsa od gotowych produktów,
• dokładną obróbkę termiczną mięsa i ryb,
• przestrzeganie warunków przechowywania żywności oraz terminów przydatności do spożycia,
• regularne czyszczenie lodówki i powierzchni kuchennych.

U kobiety w ciąży, osób starszych oraz pacjentów z obniżoną odpornością rekomenduje się unikanie produktów wysokiego ryzyka, takich jak: niepasteryzowane mleko i sery, sery pleśniowe z mleka niepasteryzowanego, surowe lub niedogotowane mięso (np. tatar), ryby i owoce morza spożywane na surowo (np. sushi), wędzone ryby przechowywane w chłodni, gotowe produkty spożywcze długo przechowywane w lodówce. Istotne znaczenie ma również utrzymywanie odpowiedniej temperatury chłodzenia żywności. 

Listerioza najczęściej pojawia się w opracowaniach medycznych i dyskusjach zdrowotnych w kontekście ciąży, ponieważ to właśnie w tym okresie zakażenie może stanowić szczególne zagrożenie. Choć u większości osób zdrowych przebieg choroby bywa łagodny lub skąpoobjawowy, w grupach ryzyka może prowadzić do poważnych powikłań. Z tego względu listerioza pozostaje infekcją wymagającą czujności, mimo że na co dzień nie należy do najczęściej rozpoznawanych chorób zakaźnych.

Bibliografia:

1. Galińska E., Knap J.P., Stroczyńska – Sikorska M., Listerioza – mało znana, niebezpieczna choroba zakaźna, Medycyna Ogólna, 16 (XLV), 4, 2010, online: https://www.monz.pl/pdf-73174-9996?filename=Listerioza---malo-znana--.pdf [dostęp: 07.05.2026]
2. Jankowska A., Borowiak A., Kordek A., Łoniewska B., Listerioza – rzadka choroba o poważnym rokowaniu, Pomeranian J Life Sci; 64(3), 2018.
3. Rosiak E., Uwaga: Listeria, Magazyn Polskiej Akademii Nauk, 1/73/2023, online: https://journals.pan.pl/Content/128082/PDF/32-35_Rosiak_pol.pdf [dostęp: 07.05.2026]