Kserostomia – przyczyny i leczenie suchości jamy ustnej

Uczucie suchości w ustach, trudności z przełykaniem czy pieczenie języka mogą być objawami kserostomii, czyli dolegliwości związanej ze zmniejszonym wydzielaniem śliny lub zmianą jej składu. Problem ten może pojawiać się przejściowo, np. podczas odwodnienia, ale bywa również następstwem chorób przewlekłych lub przyjmowania niektórych leków. Kserostomia wpływa nie tylko na codzienny komfort, lecz także na stan błony śluzowej i zdrowie jamy ustnej, a nieleczona może zwiększać ryzyko próchnicy, stanów zapalnych oraz infekcji.

Kserostomia co to?

Ślina pełni w jamie ustnej wiele ważnych funkcji. Nawilża błony śluzowe, ułatwia żucie, formowanie kęsa pokarmu i połykanie, a także uczestniczy w pierwszym etapie trawienia. Pomaga również oczyszczać jamę ustną z resztek pokarmowych i ogranicza namnażanie drobnoustrojów. Zawarte w niej składniki wspierają ochronę zębów przed działaniem kwasów oraz uczestniczą w procesach remineralizacji szkliwa. Kserostomia oznacza uczucie suchości w jamie ustnej, najczęściej związane ze zmniejszonym wydzielaniem śliny. Nie zawsze jednak odczuwanie suchości oznacza rzeczywisty spadek ilości produkowanej śliny. Dolegliwości mogą pojawiać się również wtedy, gdy zmienia się jej skład lub właściwości, przez co nie zapewnia ona odpowiedniego nawilżenia błon śluzowych.

Suchość w jamie ustnej przyczyny 

Jednym z częstszych powodów suchości w jamie ustnej jest odwodnienie, do którego może dojść przy zbyt małej podaży płynów, intensywnym wysiłku fizycznym, gorączce, wymiotach lub biegunce. Przejściowe zmniejszenie wydzielania śliny może wystąpić również pod wpływem stresu i silnych emocji. Wśród przyczyn kserostomii istotne miejsce zajmują także czynniki związane ze stosowanym leczeniem. Dotyczy to zarówno niektórych leków, jak i terapii przeciwnowotworowej. Szczególnie wyraźny wpływ na wydzielanie śliny może mieć radioterapia okolic głowy i szyi, która może uszkadzać gruczoły ślinowe i prowadzić do znacznego zmniejszenia produkcji śliny. Chemioterapia również może powodować suchość jamy ustnej, zwykle przejściową, m.in. na skutek wpływu leczenia na błony śluzowe i funkcjonowanie gruczołów ślinowych. Kserostomia może być również związana z chorobami ogólnoustrojowymi, m.in. cukrzycą i zespołem Sjögrena. Znaczenie mają także zaburzenia funkcjonowania gruczołów ślinowych oraz niektóre zaburzenia hormonalne. Do wystąpienia suchości w jamie ustnej może przyczyniać się ponadto oddychanie przez usta, np. związane z niedrożnością nosa.

Najczęstsze przyczyny suchości w jamie ustnej to:

• odwodnienie,
• stres i silne emocje,
• stosowanie niektórych leków,
• radioterapia okolic głowy i szyi,
• chemioterapia,
• cukrzyca,
• zespół Sjögrena,
• zaburzenia funkcjonowania gruczołów ślinowych,
• niektóre zaburzenia hormonalne,
• oddychanie przez usta, np. przy niedrożności nosa.

Leki powodujące suchość w jamie ustnej

Suchość jamy ustnej jest częstym działaniem niepożądanym wielu leków. Wynika przede wszystkim ze zmniejszenia wydzielania śliny lub zmian w funkcjonowaniu gruczołów ślinowych. Ryzyko wystąpienia tego objawu może być większe przy jednoczesnym stosowaniu kilku preparatów, zwłaszcza u osób przyjmujących leki przewlekle.

Do grup leków, które mogą powodować suchość w jamie ustnej, należą m.in.:

• leki przeciwdepresyjne, szczególnie trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne,
• leki przeciwlękowe i uspokajające,
• leki przeciwhistaminowe stosowane m.in. w alergii,
• leki przeciwcholinergiczne,
• leki moczopędne,
• leki stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego,
• leki przeciwpsychotyczne,
• niektóre leki przeciwbólowe, w tym opioidy,
• leki stosowane w chorobie Parkinsona.

Przy utrzymujących się dolegliwościach pomocna jest ocena stosowanego leczenia i sprawdzenie informacji dotyczących działań niepożądanych poszczególnych preparatów.

Kserostomia leczenie

Postępowanie w przypadku kserostomii zależy przede wszystkim od jej przyczyny. Jeśli suchość jamy ustnej jest związana z chorobą lub stosowanym leczeniem, w pierwszej kolejności dąży się do wyeliminowania przyczyny dolegliwości. W przypadku leków wywołujących ten objaw lekarz może rozważyć zmianę preparatu lub dawkowania, jeśli jest to możliwe. Nie powinno się jednak samodzielnie odstawiać ani modyfikować zaleconego leczenia. W łagodzeniu objawów kserostomii stosuje się preparaty nawilżające błonę śluzową jamy ustnej i zastępujące część funkcji śliny. Dostępne są m.in. żele, spraye, płyny do płukania jamy ustnej oraz preparaty określane jako sztuczna ślina. Ich skład może obejmować substancje nawilżające, takie jak gliceryna, betaina czy ksylitol. 

Domowe sposoby na suchość w ustach

W przypadku łagodnej suchości jamy ustnej pomocne może być przede wszystkim regularne picie niewielkich ilości płynów, zamiast jednorazowego wypijania dużej ilości wody. Warto również ograniczyć czynniki nasilające przesuszenie błon śluzowych, takie jak alkohol, palenie tytoniu oraz nadmiar kofeiny. Przy suchości jamy ustnej lepiej unikać bardzo słonych, ostrych i kwaśnych produktów, które mogą dodatkowo podrażniać błonę śluzową. Przydatne może być także nawilżanie powietrza w pomieszczeniach, szczególnie w sezonie grzewczym. Wydzielanie śliny można pobudzać poprzez żucie gumy bez cukru lub ssanie bezcukrowych pastylek. Szczególnie korzystny jest ksylitol, który poza pobudzaniem wydzielania śliny nie sprzyja rozwojowi bakterii odpowiedzialnych za próchnicę. Domowe sposoby mogą łagodzić objawy, ale przy utrzymującej się lub nasilonej suchości nie zastępują ustalenia jej przyczyny i odpowiedniego leczenia.

Co pić na suchość w ustach? Zioła na suchość w jamie ustnej

Podstawą przy suchości jamy ustnej jest odpowiednie nawodnienie. Najlepiej pić wodę regularnie, małymi łykami w ciągu dnia. Przy nasilonej kserostomii korzystne może być również przepłukiwanie jamy ustnej wodą, co pomaga krótkotrwale zmniejszyć uczucie suchości. Można sięgać także po łagodne napary ziołowe, należy jednak unikać ziół, które mogą dodatkowo wysuszać lub podrażniać jamę ustną. Dotyczy to m.in. szałwii, szczególnie w postaci mocnych naparów, oraz mieszanek zawierających dużą ilość garbników o działaniu ściągającym. Dobrym wyborem mogą być natomiast siemię lniane i prawoślaz. Napar z siemienia lnianego po przygotowaniu tworzy delikatną warstwę, która może łagodzić uczucie suchości. Podobne właściwości ma prawoślaz, którego korzeń zawiera substancje powlekające. Napary powinny być ostudzone do temperatury, która nie będzie dodatkowo podrażniać jamy ustnej.

Suchość w ustach - powikłania

Ponieważ ślina pomaga oczyszczać jamę ustną, neutralizować kwasy oraz chronić zęby i tkanki przed działaniem drobnoustrojów, jej niedobór może sprzyjać rozwojowi różnych powikłań. Jednym z najczęstszych jest próchnica, która przy długotrwałej kserostomii może rozwijać się również w miejscach wcześniej mniej podatnych na jej występowanie. Zwiększa się także ryzyko stanów zapalnych dziąseł i przyzębia. Kserostomia sprzyja ponadto wysuszeniu i podrażnieniu jamy ustnej. Może powodować pieczenie i ból, a w nasilonych przypadkach także pękanie języka. Zmniejszona ilość śliny ułatwia również rozwój zakażeń grzybiczych, w tym kandydozy jamy ustnej. Niedobór śliny może dodatkowo utrudniać żucie, połykanie i mówienie oraz wpływać na odczuwanie smaku. Nasilenie powikłań zależy m.in. od przyczyny kserostomii, stopnia zmniejszenia wydzielania śliny oraz czasu trwania dolegliwości. Utrzymująca się suchość jamy ustnej wymaga ustalenia jej przyczyny i odpowiedniego postępowania.

Bibliografia:

1. Dutkowska A., Brukwicka I., Kopański Z., Rowiński J., Furmanik F., Kserostomia u ludzi w podeszłym wieku, Journal of Clinical Healthcare 2/2017
2. Guzik Ł., Kserostomia — obraz kliniczny i terapia, Medycyna Paliatywna w Praktyce 2010, 4, 1
3. Guzik, Ł., Kamysz E., Kserostomia – więcej niż suchość w jamie ustnej, Farmakoterapia Polska,  2009, 65(6).
4. Mielnik M. et al., Kserostomia – problem dotykający coraz większą część populacji, Medycyna Ogólna, 2009, 15 (XLIV), 3.
5. Pochwalski M., Wojtowicz A., Suchość jamy ustnej – kserostomia – przyczyny, objawy, metody leczenia – przegląd piśmiennictwa, Nowa Stomatologia 4/2003.