Antybiotyk - co to, jak działa i kiedy po niego sięgać?

Antybiotyki to leki stosowane w leczeniu zakażeń bakteryjnych. Ich działanie polega na niszczeniu bakterii lub hamowaniu ich namnażania, co pozwala organizmowi skuteczniej zwalczać infekcję. Nie są jednak skuteczne w przypadku wszystkich chorób zakaźnych – nie działają na wirusy wywołujące m.in. przeziębienie czy grypę. Niewłaściwe stosowanie antybiotyków może prowadzić do rozwoju antybiotykooporności, dlatego ich przyjmowanie powinno odbywać się wyłącznie z uzasadnionych wskazań medycznych. Znajomość mechanizmu działania tych leków, zasad ich stosowania oraz sytuacji, w których są potrzebne, ma istotne znaczenie dla skuteczności leczenia i bezpieczeństwa pacjentów.

Antybiotyk co to?

Antybiotyki to grupa substancji pochodzenia naturalnego, półsyntetycznego lub syntetycznego, które wykazują działanie przeciwbakteryjne. Oznacza to, że mogą niszczyć komórki bakterii (działanie bakteriobójcze) lub hamować ich wzrost i namnażanie (działanie bakteriostatyczne). Poszczególne preparaty różnią się zakresem działania – niektóre zwalczają wąską grupę bakterii, inne wykazują aktywność wobec wielu gatunków drobnoustrojów. Dobór odpowiedniego leku zależy m.in. od rodzaju zakażenia, jego lokalizacji, rodzaju bakterii odpowiedzialnej za zakażenie oraz stanu pacjenta.

Rodzaje antybiotyków

Antybiotyki można podzielić na grupy ze względu na budowę chemiczną oraz mechanizm działania. Poszczególne klasy różnią się m.in. zakresem aktywności przeciwbakteryjnej, dlatego dobór leku zależy od rodzaju drobnoustroju wywołującego zakażenie. Do najważniejszych grup antybiotyków należą: penicyliny, cefalosporyny, makrolidy, tetracykliny, aminoglikozydy, fluorochinolony, linkozamidy oraz glikopeptydy.

• Penicyliny – obejmują m.in. penicylinę, amoksycylinę oraz amoksycylinę z kwasem klawulanowym. Działają poprzez hamowanie syntezy ściany komórkowej bakterii.
• Cefalosporyny – do tej grupy należą m.in. cefaleksyna, cefuroksym i ceftriakson. Podobnie jak penicyliny, zaburzają tworzenie ściany komórkowej bakterii.
• Makrolidy – przykłady to azytromycyna, klarytromycyna i erytromycyna. Hamują syntezę białek bakteryjnych.
• Tetracykliny – np. doksycyklina. Ograniczają syntezę białek, co hamuje wzrost i namnażanie bakterii.
• Aminoglikozydy – m.in. gentamycyna i amikacyna. Zaburzają syntezę białek bakteryjnych, wykazując działanie bakteriobójcze.
• Fluorochinolony – np. cyprofloksacyna i lewofloksacyna. Hamują enzymy uczestniczące w powielaniu materiału genetycznego bakterii.
• Linkozamidy – do tej grupy należy klindamycyna, która hamuje syntezę białek bakteryjnych.
• Glikopeptydy – np. wankomycyna. Zaburzają syntezę ściany komórkowej bakterii.

Wymienione grupy nie wyczerpują całej klasyfikacji antybiotyków. Poszczególne substancje różnią się również wskazaniami, przeciwwskazaniami oraz profilem działań niepożądanych. Nie są więc stosowane zamiennie – wybór odpowiedniego preparatu powinien uwzględniać charakter zakażenia i wrażliwość bakterii na dany lek.

Jak działa antybiotyk?

Mechanizm działania antybiotyków polega na zakłócaniu procesów niezbędnych bakteriom do życia, wzrostu i namnażania. W zależności od rodzaju substancji czynnej lek może oddziaływać na różne struktury komórki bakteryjnej lub hamować zachodzące w niej procesy. Niektóre antybiotyki uszkadzają ścianę komórkową bakterii, co prowadzi do jej zniszczenia. Inne blokują produkcję białek niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania drobnoustrojów albo uniemożliwiają im powielanie materiału genetycznego. Ze względu na sposób działania antybiotyki dzieli się na bakteriobójcze i bakteriostatyczne. Pierwsze bezpośrednio niszczą bakterie, natomiast drugie hamują ich wzrost i namnażanie, ograniczając rozwój zakażenia. W obu przypadkach celem leczenia jest zahamowanie infekcji i umożliwienie organizmowi jej zwalczenia.

Po jakim czasie działa antybiotyk?

Działanie antybiotyku rozpoczyna się już po przyjęciu pierwszej dawki, jednak nie oznacza to natychmiastowego ustąpienia objawów zakażenia. Lek potrzebuje czasu, aby osiągnąć odpowiednie stężenie w organizmie i zahamować rozwój bakterii lub doprowadzić do ich zniszczenia. Pierwsze oznaki poprawy samopoczucia pojawiają się zazwyczaj po 24–48 godzinach od rozpoczęcia leczenia, choć w niektórych zakażeniach może to potrwać dłużej. Tempo ustępowania objawów zależy m.in. od rodzaju i lokalizacji infekcji, zastosowanego antybiotyku, wrażliwości bakterii na substancję czynną oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Brak poprawy po 48–72 godzinach lub nasilanie się dolegliwości wymaga ponownego kontaktu z lekarzem. Może być konieczna weryfikacja rozpoznania lub zmiana sposobu leczenia. 

Na co działa antybiotyk?

Antybiotyki są stosowane w leczeniu zakażeń wywołanych przez bakterie. W zależności od rodzaju substancji czynnej mogą zwalczać różne gatunki drobnoustrojów odpowiedzialnych za infekcje układu oddechowego, moczowego, pokarmowego czy skóry i tkanek miękkich. Do zakażeń bakteryjnych, w których leczeniu mogą być wykorzystywane antybiotyki, należą m.in.:

• bakteryjne zapalenie gardła i migdałków podniebiennych, np. wywołane przez paciorkowce;
• bakteryjne zapalenie zatok przynosowych;
• bakteryjne zapalenie płuc;
• zakażenia układu moczowego, w tym zapalenie pęcherza moczowego;
• bakteryjne zakażenia skóry, np. róża i liszajec zakaźny;
• niektóre zakażenia przewodu pokarmowego;
• zakażenia bakteryjne ucha środkowego.

Warto podkreślić, że nie każda infekcja wymienionych narządów wymaga antybiotykoterapii. Przykładowo zapalenie zatok, ucha środkowego czy gardła może mieć podłoże wirusowe, a w takich przypadkach antybiotyki nie przyniosą korzyści. Nie są również skuteczne przeciwko grzybom i pasożytom. O konieczności wdrożenia antybiotykoterapii decyduje lekarz, uwzględniając prawdopodobną przyczynę zakażenia, objawy i wyniki badań diagnostycznych.

Antybiotyk skutki uboczne. Czy antybiotyk osłabia organizm?

Stosowanie antybiotyków, podobnie jak innych leków, może wiązać się z występowaniem działań niepożądanych. Ich rodzaj i nasilenie zależą m.in. od zastosowanej substancji czynnej, dawki, czasu trwania terapii oraz indywidualnej reakcji organizmu. Do najczęstszych dolegliwości związanych z antybiotykoterapią należą objawy ze strony układu pokarmowego, takie jak nudności, bóle brzucha, biegunka czy wzdęcia. Mogą one wynikać m.in. z zaburzenia naturalnej równowagi mikrobioty jelitowej. 

Grzybica po antybiotyku

Leki przeciwbakteryjne niszczą nie tylko bakterie chorobotwórcze, ale mogą również ograniczać liczbę naturalnie występujących bakterii, które pomagają kontrolować namnażanie grzybów. Zaburzenie równowagi mikrobiologicznej może sprzyjać nadmiernemu rozwojowi drożdżaków z rodzaju Candida i prowadzić do zakażeń grzybiczych, np. kandydozy jamy ustnej lub pochwy. W przypadku kandydozy jamy ustnej mogą obejmować biały nalot na języku i błonach śluzowych, pieczenie oraz bolesność. Z kolei grzybicy pochwy często towarzyszą świąd, zaczerwienienie, pieczenie i białe, grudkowate upławy. Ryzyko wystąpienia takich powikłań może wzrastać przy długotrwałym lub częstym stosowaniu antybiotyków. Nie zaleca się jednak rutynowego stosowania leków przeciwgrzybiczych u wszystkich osób przyjmujących antybiotyki. Jeśli pojawią się objawy sugerujące zakażenie grzybicze, wskazana jest konsultacja lekarska, która pozwoli potwierdzić rozpoznanie i dobrać odpowiednie leczenie.

Probiotyk przy antybiotyku

Antybiotykoterapia może zaburzać naturalną równowagę mikrobioty jelitowej, co sprzyja występowaniu dolegliwości ze strony układu pokarmowego, w tym biegunki poantybiotykowej. Jednym ze sposobów ograniczania ryzyka jej wystąpienia jest stosowanie odpowiednio dobranych proów. W profilaktyce tego powikłania najlepiej udokumentowane działanie mają m.in.:

• Lacticaseibacillus rhamnosus GG (LGG, ATCC 53103) – szczep bakterii probiotycznych, którego stosowanie może zmniejszać ryzyko wystąpienia biegunki związanej z antybiotykoterapią;
• Saccharomyces boulardii CNCM I-745 – drożdżak o właściwościach probiotycznych, wykorzystywany w profilaktyce biegunki poantybiotykowej.

Stosowanie probiotyku najlepiej rozpocząć równocześnie z antybiotykoterapią, ponieważ jego podanie na wczesnym etapie leczenia może zwiększyć skuteczność profilaktyki. Preparaty zawierające bakterie probiotyczne należy zazwyczaj przyjmować z zachowaniem około 2-godzinnego odstępu od antybiotyku. W przypadku Saccharomyces boulardii nie jest to konieczne, ponieważ antybiotyki przeciwbakteryjne nie działają na drożdżaki. Probiotykoterapię można kontynuować również po zakończeniu leczenia, zgodnie z zaleceniami dotyczącymi danego preparatu.

Bibliografia:

1. Gościniak G., Antybiotyki część I, charakterystyka grup, mechanizm działania i mechanizm lekooporności,Wydanie VI, 2018.
2. Jędrzejek M., Markiewicz K., Jazienicka-Kiełb A., Pokorna-Kałwak D., Racjonalna antybiotykoterapia w pytaniach i odpowiedziach, Lekarz POZ, 1/2020
3. Ossowski M., Wlazło Ł.,  Kasela M., Nowakowicz-Dębek B., Kuca D., Korniak-Tracz P., Wpływ stosowania antybiotykoterapii na mikrobiotę grzybiczą jamy ustnej ludzi – badania wstępne, Teka of Political Science and International Relations – UMCS, 2019, 14/1.
4. Paczkowska I., Wójtowicz A., Malm A., Wybrane aspekty farmakoterapii kandydoz, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Terapia i leki, Tom 66, nr 8, 2010.
5. Skiba M., Mazur B., Mikrobiologia i immunologia: dla studentów kierunku ratownictwo medyczne, Wydanie I, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Katowice, 2024.
6. Szajewska H., Praktyczne zastosowanie probiotyków, Gastroenterologia Kliniczna, 2014, tom 6, nr 1.