Udar słoneczny - objawy, postępowanie i zapobieganie

Lato sprzyja spędzaniu czasu na świeżym powietrzu, jednak intensywne promieniowanie słoneczne może być niebezpieczne dla zdrowia. Udar słoneczny to poważna reakcja organizmu na przegrzanie, która może prowadzić do groźnych powikłań, zwłaszcza u dzieci, seniorów i osób cierpiących na choroby przewlekłe. Objawia się m.in. wysoką gorączką, nudnościami, zawrotami głowy i zaburzeniami świadomości. Szybkie rozpoznanie objawów, odpowiednie postępowanie oraz stosowanie prostych zasad profilaktyki pozwolą uniknąć przegrzania organizmu i cieszyć się słońcem w pełni bezpiecznie.

Objawy udaru słonecznego

Udar słoneczny to skutek przegrzania organizmu po długotrwałej ekspozycji na silne promieniowanie słoneczne, zwłaszcza bez odpowiedniego nakrycia głowy. Dochodzi wtedy do zaburzenia mechanizmów termoregulacji i gwałtownego wzrostu temperatury ciała – nawet powyżej 40°C. Objawy pojawiają się zazwyczaj nagle i szybko się nasilają. Do pierwszych symptomów należą intensywne zawroty i bóle głowy, osłabienie, uczucie gorąca oraz zaczerwienienie i suchość skóry. Mogą pojawić się także nudności, wymioty, przyspieszone tętno i oddech, a w cięższych przypadkach może dojść do zaburzeń świadomości, a nawet utraty przytomności. Często towarzyszy im również dezorientacja, drażliwość oraz problemy z koncentracją.

• Silny ból i zawroty głowy
• Wysoka gorączka (często powyżej 40°C)
• Nudności i wymioty
• Zaczerwienienie i suchość skóry
• Przyspieszony oddech i tętno
• Osłabienie, dezorientacja, drażliwość
• Zaburzenia świadomości, omdlenia

Test na udar słoneczny

Nie ma testu diagnostycznego, który pozwoliłby jednoznacznie stwierdzić udar słoneczny – jego rozpoznanie opiera się głównie na obserwacji objawów i okoliczności, w jakich się pojawiły. W warunkach domowych można wykonać tzw. szybką ocenę stanu zdrowia, czyli sprawdzić temperaturę ciała, ocenić kolor i wilgotność skóry oraz reakcję na bodźce. Jeśli pojawia się sztywność karku, drgawki lub utrata przytomności, konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna.

Aby rozpoznać udar słoneczny należy sprawdzić:

• czy temperatura ciała nie przekracza 39–40°C,
• czy skóra jest sucha, gorąca i zaczerwieniona,
• czy występują bóle głowy, nudności lub wymioty,
• czy występuje osłabienie, dezorientacja, problemy z mówieniem,
• czy doszło do omdlenia lub utraty przytomności.

Każda z tych oznak może świadczyć o udarze słonecznym i wymaga natychmiastowego działania.

Co na udar słoneczny?

W przypadku udaru słonecznego podstawą jest szybkie działanie. Należy jak najszybciej przenieść osobę poszkodowaną w chłodne, zacienione miejsce, ułożyć ją w pozycji półleżącej i rozpocząć schładzanie organizmu – można zastosować chłodne okłady na czoło, kark, pachy i pachwiny lub delikatnie spryskiwać ciało letnią wodą, pomocne będzie również wachlowanie, które przyspieszy odprowadzanie ciepła. Ważne jest również nawodnienie organizmu – najlepiej podając chłodne (ale nie zimne) napoje - wodę lub elektrolity, które wspomagają równowagę wodno-elektrolitową. W aptekach dostępne są preparaty nawadniające w formie saszetek, tabletek musujących lub gotowych roztworów. Ponieważ udar słoneczny nie jest klasyczną infekcją, nie należy podawać leków przeciwgorączkowych bez konsultacji z lekarzem.

Elektrolity na udar słoneczny

W czasie udaru słonecznego organizm traci nie tylko wodę, ale również cenne elektrolity – takie jak sód, potas, magnez i wapń – które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i mięśniowego. Ich niedobór może pogłębiać objawy odwodnienia, takie jak osłabienie, zawroty głowy czy zaburzenia rytmu serca. Dlatego oprócz nawodnienia warto sięgnąć po preparaty elektrolitowe, które skutecznie uzupełniają straty minerałów. W aptekach dostępne są elektrolity w różnych, łatwych do podania formach – saszetki do rozpuszczenia w wodzie, tabletki musujące, kapsułki lub gotowe napoje. Uzupełnianie elektrolitów nie tylko wspomogą organizm w trakcie udaru słonecznego uzupełniając utracone minerały i płyny, wspierając funkcjonowanie układu nerwowego i mięśni oraz łagodząc objawy odwodnienia, takie jak osłabienie czy zawroty głowy, ale jest także skuteczną formą profilaktyki w upalne dni.

Domowe elektrolity

Skuteczne elektrolity można również przygotować samodzielnie w domu – z dostępnych w kuchni produktów. Domowy napój elektrolitowy najlepiej przygotować na bazie wody (ok. 1 litra), z dodatkiem soli kuchennej (ok. ½ łyżeczki) oraz cukru (ok. 2–4 łyżeczki), który wspomaga wchłanianie sodu. Dla smaku i wzbogacenia składu warto dodać sok z cytryny lub pomarańczy – owoców, które zawierają naturalny potas i witaminę C. Taki smaczny napój domowej produkcji ugasi pragnienie, a przy tym nawodni, uzupełni utracone minerały i będzie wspomagał regenerację po przegrzaniu organizmu.

Jak zrobić elektrolity? Składniki:

• 1,5 litr przegotowanej, chłodnej wody,
• ½ łyżeczki soli,
• 3 łyżki miodu,
• sok z cytryny lub pomarańczy.

Taki roztwór warto popijać małymi łykami przez cały dzień, szczególnie w upalne dni lub przy ekspozycji na słońce.

Profilaktyka. Jak chronić się przed udarem słonecznym

Udar słoneczny to stan, którego można skutecznie uniknąć, stosując kilka prostych zasad. Podstawą jest bez wątpienia unikanie długotrwałej ekspozycji na słońce w godzinach największego nasłonecznienia – między 11:00 a 16:00. Jeśli przebywanie na zewnątrz jest konieczne, warto szukać cienia, a ciało zabezpieczyć lekką, przewiewną odzieżą i obowiązkowo nakryciem głowy – najlepiej z naturalnych materiałów, które przepuszczają powietrze. Równie ważne jest regularne nawadnianie organizmu. W czasie upałów należy pić wodę małymi łykami przez cały dzień, nawet jeśli nie odczuwa się pragnienia. Dobrym wsparciem są także preparaty elektrolitowe dostępne w aptekach oraz te domowej produkcji, które pomagają utrzymać prawidłowy poziom minerałów w organizmie. Nie można zapominać o ochronie przeciwsłonecznej – kremy z wysokim filtrem UV chronią skórę przed poparzeniami, które mogą dodatkowo nasilać objawy przegrzania. 

Aby zapobiegać udarowi słonecznemu należy:

• unikać słońca w godzinach 11:00–16:00,
• nosić nakrycie głowy i przewiewną odzież,
• pić dużo wody i uzupełniać elektrolity,
• stosować kremy z filtrem UV, 
• ograniczyć wysiłek fizyczny podczas upałów,
• podczas przebywania na słońcu robić przerwy w cieniu lub w klimatyzowanych pomieszczeniach.

Udar słoneczny powikłania

Udar słoneczny w skrajnych przypadkach może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, a nawet zagrażać życiu. Gdy temperatura ciała przekracza 40°C, dochodzi do zaburzenia pracy układu nerwowego, krążeniowego i oddechowego. W wyniku silnego przegrzania może wystąpić obrzęk mózgu, niewydolność nerek, uszkodzenie wątroby, a także zaburzenia rytmu serca. Powikłania udaru słonecznego są szczególnie groźne dla dzieci, osób starszych, kobiet w ciąży oraz osób z chorobami przewlekłymi. Nieleczony lub zbyt późno rozpoznany udar może pozostawić trwałe konsekwencje neurologiczne, takie jak problemy z pamięcią, koncentracją, a nawet zaburzenia świadomości.

Bibliografia:

1. Jak się nawadniać w trakcie aktywności fizycznej? Online: https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/03/jak-sie-nawadniac-w-trakcie-aktywnosci-fizycznej_aktualne118.pdf [dostęp: 07.07.2025]
2. Klukowski M., Udar cieplny i inne stany wywołane przegrzaniem, Zdrowie Pacjenta, nr 2, 2016.
3. Udar słoneczny, udar cieplny, przegrzanie cieplne. Ministerstwo Zdrowia. Online: https://www.gov.pl/web/zdrowie/udar-sloneczny-udar-cieplny-przegrzanie-cieplne [dostęp 07.07.2025]
4. World Health Organization Regional Office for Europe WHO Country Office, Poland, Porady w zakresie zdrowia publicznego na temat zapobiegania skutkom zdrowotnym upałów. Nowe i zaktualizowane informacje przeznaczone dla różnych grup odbiorców, online: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/341606/WHO-EURO-2021-2510-42266-58389-pol.pdf?sequence=1&isAllowed=y [dostęp 07.07.2025]