Półpasiec – przyczyny, objawy oraz sposoby leczenie i zapobiegania chorobie

Półpasiec to choroba wirusowa, która najczęściej kojarzona jest z bolesną, pęcherzykową wysypką oraz dolegliwościami bólowymi o różnym nasileniu, które w niektórych przypadkach utrzymują się długo po ustąpieniu zmian skórnych. Schorzenie to stanowi efekt reaktywacji wirusa ospy wietrznej i półpaśca, który pozostaje w organizmie w stanie uśpienia nawet przez wiele lat. Ze względu na możliwe powikłania oraz intensywność objawów półpasiec wymaga odpowiedniego rozpoznania i leczenia. Istotną rolę odgrywa również profilaktyka, zwłaszcza u osób starszych oraz z obniżoną odpornością. 

Co to jest półpasiec?

Półpasiec to choroba zakaźna wywoływana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus, VZV). Po przebyciu ospy wietrznej wirus nie zostaje całkowicie usunięty z organizmu, lecz przechodzi w stan uśpienia i pozostaje w zwojach nerwowych. W sprzyjających warunkach, najczęściej przy osłabieniu odporności, może dojść do jego ponownej aktywacji, czego skutkiem jest rozwój półpaśca. Choroba charakteryzuje się występowaniem bolesnej wysypki pęcherzykowej, zlokalizowanej zazwyczaj jednostronnie, wzdłuż przebiegu nerwów czuciowych. Zmianom skórnym często towarzyszy ból, pieczenie lub mrowienie, które mogą pojawić się jeszcze przed widocznymi objawami na skórze. Półpasiec może dotyczyć osób w różnym wieku, jednak największe ryzyko zachorowania obserwuje się u osób starszych oraz z obniżoną odpornością.

Półpasiec przyczyny. Czy półpasiec jest zaraźliwy?

Półpasiec rozwija się w wyniku ponownego uaktywnienia wirusa Varicella zoster, który po przebytej ospie wietrznej pozostaje w organizmie w komórkach układu nerwowego. Do najczęstszych czynników sprzyjających rozwojowi choroby należą: naturalne osłabienie odporności wraz z wiekiem, długotrwałe zmęczenie, silny stres, choroby przewlekłe oraz terapie wpływające na funkcjonowanie układu immunologicznego. Sama choroba nie przenosi się z osoby na osobę w klasyczny sposób. Istnieje jednak możliwość przekazania wirusa osobom, które nie miały kontaktu z wirusem wcześniej. Dochodzi do tego poprzez kontakt ze zmianami skórnymi zawierającymi aktywnego wirusa. W takiej sytuacji nie rozwija się półpasiec, lecz ospa wietrzna. Z tego względu w okresie występowania pęcherzy i sączących się zmian zalecane jest unikanie bezpośredniego kontaktu z niemowlętami, kobietami w ciąży oraz osobami z obniżoną odpornością.

Objawy półpaśca

Półpasiec często rozwijają się etapami, a jego objawy początkowo mogą być mylone z innymi dolegliwościami. W pierwszej fazie pojawia się uczucie zmęczenia, stan podgorączkowy, ból głowy oraz miejscowe dolegliwości bólowe, takie jak pieczenie, kłucie lub nadwrażliwość skóry. Objawy te występują zazwyczaj w obrębie jednego obszaru ciała i są związane z zajęciem określonych nerwów. Po kilku dniach na zaczerwienionej skórze pojawia się charakterystyczna wysypka, która przekształca się w pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym. Zmiany mają najczęściej jednostronny układ i układają się pasmowo, najczęściej na tułowiu, ale mogą także występować na twarzy, szyi lub kończynach. W miarę przebiegu choroby pęcherzyki pękają, zasychają i tworzą strupy. Dolegliwości bólowe mogą utrzymywać się również po ustąpieniu zmian skórnych, co jest jednym z częstszych i najbardziej uciążliwych powikłań półpaśca.

Czy półpasiec swędzi?

Świąd może być jednym z objawów towarzyszących półpaścowi, choć nie występuje u wszystkich chorych i zwykle nie jest dominującą dolegliwością. Znacznie częściej pojawia się ból o charakterze pieczenia, kłucia lub pulsowania, wynikający z zajęcia nerwów czuciowych przez wirusa. Nasilenie świądu bywa zróżnicowane i często zmienia się wraz z kolejnymi etapami choroby. Najczęściej pojawia się w fazie gojenia, gdy pęcherzyki zasychają i tworzą się strupy. 

Nietypowe objawy półpaśca

W niektórych przypadkach półpasiec może przebiegać w sposób nietypowy, co utrudnia szybkie rozpoznanie choroby. Zdarza się, że dominującym objawem jest silny, miejscowy ból, przy braku widocznych zmian skórnych lub zanim jeszcze pojawi się wysypka. Taka postać określana jest jako półpasiec bez wysypki i bywa mylona z dolegliwościami pochodzenia mięśniowego lub neurologicznego. Nietypowy przebieg może dotyczyć również lokalizacji zmian. Półpasiec obejmujący okolice twarzy, oka lub ucha może powodować zaburzenia widzenia, szumy uszne, zawroty głowy, a nawet porażenie nerwu twarzowego. U części chorych występują także objawy ogólne, takie jak nudności, wymioty czy zaburzenia czucia. Ze względu na ryzyko powikłań, niecharakterystyczne lub nasilone objawy półpaśca wymagają szczególnej uwagi i odpowiedniej diagnostyki.

Jak leczyć półpasiec?

Leczenie półpaśca zależy od stopnia nasilenia objawów, wieku pacjenta oraz stanu układu odpornościowego. Podstawowym celem terapii jest złagodzenie bólu, skrócenie czasu trwania choroby oraz zmniejszenie ryzyka powikłań. W przypadku wczesnego rozpoznania stosuje się leki przeciwwirusowe, które hamują namnażanie wirusa i mogą istotnie złagodzić przebieg choroby. Najczęściej podaje się je doustnie, choć w cięższych postaciach dopuszczalne jest leczenie dożylne. Dodatkowo stosuje się leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, które pomagają w kontroli silnych dolegliwości bólowych, a w niektórych przypadkach – preparaty miejscowe łagodzące pieczenie i swędzenie skóry. Ważną rolę odgrywa także odpowiednia higiena zmian skórnych oraz unikanie drażnienia pęcherzyków, co minimalizuje ryzyko nadkażeń bakteryjnych. U osób z ostrym lub przewlekłym bólem po ustąpieniu wysypki lekarze mogą zalecać terapię przeciwbólową opartą na lekach neuropatycznych, takich jak antydepresanty czy leki przeciwpadaczkowe. W cięższych lub nietypowych przypadkach konieczne jest indywidualne podejście i ścisła kontrola specjalisty, aby zmniejszyć ryzyko powikłań, takich jak neuralgia popółpaścowa czy zajęcie narządów wewnętrznych.

Czym smarować półpaśca?

W leczeniu półpaśca dużą rolę odgrywają preparaty miejscowe, które łagodzą pieczenie, swędzenie oraz przyspieszają gojenie pęcherzyków. Najczęściej stosuje się maści i kremy o działaniu łagodzącym, przeciwzapalnym lub przeciwbakteryjnym, które tworzą ochronną warstwę na skórze i zmniejszają ryzyko nadkażeń. W początkowej fazie choroby pomocne mogą być żele lub maści zawierające substancje chłodzące i łagodzące ból, np. aloes czy pantenol. W przypadkach nasilonego świądu stosuje się leki przeciwhistaminowe w formie kremów lub żeli.

Profilaktyka - szczepionka na półpasiec

Jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania półpaścowi jest szczepienie przeciw wirusowi Varicella zoster. Szczepionka znacząco zmniejsza ryzyko zachorowania, a w przypadku wystąpienia choroby przebieg jest zwykle łagodniejszy i krótszy. Szczepienie rekomendowane jest przede wszystkim osobom po 50. roku życia oraz tym z obniżoną odpornością, u których ryzyko powikłań jest największe. Szczepionka przeciw półpaścowi to szczepionka inaktywowana z adiuwantem, zawierająca rekombinowana białka wirusa ospy wietrznej i półpaśca. Chroni ona zarówno przed półpaścem jak i przed neuralgią półpaścową. Oprócz szczepień istotne jest także ogólne wspieranie odporności organizmu poprzez zdrowy tryb życia, właściwą dietę, aktywność fizyczną i unikanie przewlekłego stresu, co może zmniejszyć ryzyko reaktywacji wirusa.

Bibliografia:

1. Błotny J., Tymińska J., Półpasiec i możliwości jego profilaktyki w Polsce, Review of Medical Practice, 2025; Vol. XXXI, No. 3
2. Gershon A., Zakażenia wirusem ospy wietrznej-półpaśca, Pediatria po Dyplomie Vol. 13 Nr 4, Sierpień 2009.
3. Serwis Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia,Półpasiec – zapobiegaj powikłaniom, online: https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/polpasiec-zapobiegaj-powiklaniom [dostęp: 22.01.2026]
4. Szczepienia.info, Szczepionka przeciw półpaścowi, online: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/polpasiec/ [dostęp: 22.01.2026]
5. Własiuk P., Giannopoulos K., Zakażenia wirusem półpaśca — epidemiologia, diagnostyka i profilaktyka w świetle rosnącego problemu klinicznego, Hematologia — Edukacja 2023;3(3-4):134-145.