PCOS – co to jest, jakie daje objawy i jak leczyć zespół policystycznych jajników?

Zespół policystycznych jajników (PCOS, ang. polycystic ovary syndrome) jest jednym z najczęściej występujących zaburzeń hormonalnych u kobiet w wieku rozrodczym. Charakteryzuje się nieprawidłowościami dotyczącymi owulacji, gospodarki hormonalnej i metabolizmu, a jego objawy mogą obejmować nieregularne miesiączki, problemy z owulacją, nadmierne owłosienie czy trądzik. Rozpoznanie zespołu policystycznych jajników wymaga przeprowadzenia odpowiedniej diagnostyki, ponieważ podobne objawy mogą występować także w przebiegu innych zaburzeń hormonalnych. Leczenie PCOS dobiera się indywidualnie, uwzględniając występujące objawy, plany dotyczące ciąży oraz ogólny stan zdrowia.

PCOS co to?

Zespół policystycznych jajników (PCOS) to przewlekłe zaburzenie hormonalne, które dotyczy przede wszystkim kobiet w wieku rozrodczym. Jego charakterystyczną cechą są zaburzenia owulacji oraz zwiększone stężenie androgenów lub objawy nadmiaru tych hormonów. Nazwa sugeruje obecność licznych torbieli w jajnikach, jednak nie są one konieczne do rozpoznania PCOS.   Zespół policystycznych jajników może również współwystępować z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej i zwiększonym ryzykiem metabolicznym.

Jak wyglądają policystyczne jajniki?

Słowo „policystyczne” dosłownie sugeruje obecność wielu cyst, czyli torbieli, jednak w przypadku zespołu policystycznych jajników nazwa może być myląca. Widoczne w badaniu USG liczne drobne struktury to zazwyczaj pęcherzyki jajnikowe, a nie patologiczne torbiele. Są one związane z zaburzeniami dojrzewania pęcherzyków i owulacji. W obrazie ultrasonograficznym pęcherzyki mogą być rozmieszczone obwodowo w obrębie jajnika, przypominając układ określany jako „sznur pereł”. 

Zespół policystycznych jajników objawy

Objawy PCOS mogą być bardzo różnorodne i nie u każdej kobiety występują w takim samym nasileniu. Najczęściej dotyczą zaburzeń miesiączkowania i owulacji, nadmiaru androgenów oraz zmian metabolicznych. Do charakterystycznych objawów PCOS należą:

• nieregularne miesiączki – krwawienia mogą pojawiać się rzadko, w nieregularnych odstępach lub całkowicie zanikać;
• zaburzenia owulacji, które mogą powodować trudności z zajściem w ciążę;
• nadmierne owłosienie (hirsutyzm), szczególnie na twarzy, klatce piersiowej, brzuchu czy udach;
• trądzik i nadmierne przetłuszczanie się skóry, związane ze zwiększonym działaniem androgenów;
• przerzedzenie włosów na głowie, zwłaszcza w okolicy czołowej i na szczycie głowy (łysienie androgenowe);
• zwiększona masa ciała lub trudności z jej redukcją, szczególnie przy współistniejących zaburzeniach gospodarki insulinowej;
• insulinooporność i nieprawidłowa tolerancja glukozy, które mogą towarzyszyć PCOS.

PCOS przyczyny

Dokładna przyczyna zespołu policystycznych jajników nie została jednoznacznie ustalona. Uważa się, że na rozwój PCOS wpływa współdziałanie czynników genetycznych, hormonalnych i metabolicznych. Istotną rolę odgrywają zaburzenia regulacji hormonów odpowiedzialnych za pracę jajników oraz zwiększone działanie androgenów. U części kobiet dotkniętych PCOS występuje również insulinooporność, która może prowadzić do zwiększonego wydzielania insuliny. Hiperinsulinemia sprzyja natomiast nasileniu produkcji androgenów przez jajniki i może dodatkowo zaburzać dojrzewanie pęcherzyków oraz owulację. Zależność ta może tworzyć mechanizm, w którym zaburzenia hormonalne i metaboliczne wzajemnie się nasilają. Znaczenie mogą mieć także predyspozycje rodzinne – PCOS częściej występuje u kobiet, których bliskie krewne również miały ten zespół. Na jego przebieg mogą wpływać ponadto czynniki związane ze stylem życia i masą ciała, jednak nadwaga czy otyłość nie są bezpośrednią przyczyną PCOS. Zespół może występować również u kobiet szczupłych.

Zespół policystycznych jajników jak wykryć?

Rozpoznanie zespołu policystycznych jajników opiera się na wywiadzie, badaniu lekarskim oraz wynikach badań laboratoryjnych i obrazowych. Nie istnieje pojedyncze badanie, które pozwala jednoznacznie potwierdzić PCOS. Podczas diagnostyki lekarz ocenia m.in. regularność cykli miesiączkowych, występowanie objawów nadmiaru androgenów oraz obraz jajników w badaniu ultrasonograficznym. U dorosłych kobiet rozpoznanie PCOS najczęściej opiera się na spełnieniu co najmniej dwóch z trzech kryteriów rotterdamskich, po wykluczeniu innych przyczyn podobnych zaburzeń:

• zaburzenia owulacji – najczęściej objawiające się nieregularnymi miesiączkami lub ich brakiem;
• kliniczne lub laboratoryjne cechy hiperandrogenizmu – np. nadmierne owłosienie, trądzik, łysienie androgenowe lub podwyższone stężenie androgenów we krwi;
• policystyczna morfologia jajników w badaniu USG.

PCOS jakie badania?

Diagnostyka zespołu policystycznych jajników obejmuje przede wszystkim badania hormonalne oraz badanie ultrasonograficzne jajników. Ich zakres dobierany jest indywidualnie, ponieważ podobne objawy mogą występować również w przebiegu innych zaburzeń hormonalnych. W zależności od sytuacji lekarz może zlecić:

• testosteron całkowity i wolny oraz SHBG – pomocne w ocenie hiperandrogenizmu;
• DHEA-S – pozwala ocenić stężenie androgenów pochodzenia nadnerczowego;
• TSH – w celu wykluczenia zaburzeń czynności tarczycy mogących wpływać na cykl miesiączkowy;
• prolaktynę – jej podwyższone stężenie może powodować zaburzenia miesiączkowania;
• 17-OH-progesteron – wykorzystywany m.in. do wykluczenia nieklasycznej postaci wrodzonego przerostu nadnerczy;
• LH i FSH – mogą być oznaczane w ramach szerszej oceny hormonalnej, choć ich stosunek nie jest samodzielnym kryterium rozpoznania PCOS;
• glukozę, insulinę lub doustny test tolerancji glukozy (OGTT) – w celu oceny gospodarki węglowodanowej;
• lipidogram – pozwala ocenić stężenie cholesterolu i trójglicerydów, ponieważ PCOS może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń metabolicznych.

Ważnym elementem diagnostyki jest również USG ginekologiczne, podczas którego ocenia się morfologię jajników i liczbę pęcherzyków. Sam obraz policystycznych jajników nie przesądza jednak o rozpoznaniu zespołu. Dobór badań oraz sposób ich interpretacji powinien uwzględniać wiek, cykle miesiączkowe, stosowane leki hormonalne i występujące objawy.

Policystyczne jajniki – leczenie

Leczenie zespołu policystycznych jajników dobiera się indywidualnie, zależnie od występujących objawów, zaburzeń metabolicznych oraz planów dotyczących ciąży. PCOS jest chorobą przewlekłą, dlatego terapia koncentruje się na łagodzeniu objawów, regulowaniu cyklu, ograniczaniu skutków nadmiaru androgenów oraz zmniejszaniu ryzyka powikłań metabolicznych. U kobiet z nadwagą istotnym elementem postępowania jest redukcja masy ciała, ponieważ nawet umiarkowane zmniejszenie wagi może korzystnie wpływać na owulację, regularność cykli i parametry metaboliczne. Znaczenie ma również regularna aktywność fizyczna oraz odpowiednio zbilansowana dieta. W zależności od potrzeb stosuje się także leczenie farmakologiczne. Może ono obejmować m.in. hormonalne środki antykoncepcyjne pomagające regulować krwawienia i zmniejszać objawy hiperandrogenizmu, a w przypadku zaburzeń gospodarki węglowodanowej – leki poprawiające wrażliwość tkanek na insulinę. U kobiet starających się o ciążę stosuje się natomiast leki mające na celu indukcję owulacji.

PCOS dieta

Nie istnieje jedna, uniwersalna dieta przeznaczona dla kobiet z PCOS. Sposób żywienia powinien być dostosowany do masy ciała, aktywności fizycznej, preferencji żywieniowych oraz występujących zaburzeń metabolicznych. Szczególne znaczenie ma dieta o wysokiej wartości odżywczej, ograniczająca nadmiar cukrów prostych i wysoko przetworzonych produktów, która może wspierać prawidłową masę ciała i gospodarkę glukozowo-insulinową. W codziennym jadłospisie warto uwzględniać przede wszystkim warzywa i owoce, z przewagą warzyw, produkty pełnoziarniste, takie jak pieczywo razowe, płatki owsiane, kasze i brązowy ryż, źródła białka, m.in. ryby, jaja, chude mięso, nabiał, nasiona roślin strączkowych i tofu, produkty dostarczające zdrowych tłuszczów, np. oliwę z oliwek, orzechy, nasiona i awokado oraz produkty bogate w błonnik, który pomaga zwiększyć sytość i korzystnie wpływa na gospodarkę węglowodanową. Wskazane jest natomiast ograniczenie słodyczy, słodzonych napojów, produktów wysoko przetworzonych oraz nadmiaru tłuszczów nasyconych. Przy współistniejącej insulinooporności pomocne może być wybieranie produktów o niskim lub umiarkowanym indeksie glikemicznym i łączenie źródeł węglowodanów z białkiem, tłuszczem oraz błonnikiem. U kobiet z nadwagą lub otyłością zmniejszenie masy ciała nawet o kilka procent może korzystnie wpływać na przebieg PCOS, m.in. poprawiając wrażliwość insulinową i funkcjonowanie osi hormonalnej. 

Zespół policystycznych jajników a ciąża

Policystyczne jajniki mogą utrudniać zajście w ciążę, przede wszystkim ze względu na zaburzenia owulacji. Nieregularne lub brakujące owulacje oznaczają, że komórka jajowa nie jest uwalniana w każdym cyklu, co zmniejsza szansę na zapłodnienie. PCOS jest jednak jedną z najczęstszych, a jednocześnie możliwych do leczenia przyczyn niepłodności związanej z brakiem owulacji. Samo rozpoznanie zespołu policystycznych jajników nie oznacza bezpłodności. Wiele kobiet z PCOS zachodzi w ciążę, zarówno w sposób naturalny, jak i po zastosowaniu leczenia wspomagającego owulację. Postępowanie zależy m.in. od wieku, czasu trwania starań o ciążę, regularności owulacji oraz obecności innych czynników mogących wpływać na płodność. Ciąża u kobiety z PCOS może wiązać się z nieco większym ryzykiem niektórych powikłań, m.in. cukrzycy ciążowej, nadciśnienia tętniczego i stanu przedrzucawkowego. Z tego względu ważne jest odpowiednie przygotowanie do ciąży oraz regularna opieka ginekologiczna i monitorowanie stanu zdrowia.

Bibliografia:

1. Jakiel G., Robak-Chołubek D., Tkaczuk-Włach J., Zespół policystycznych jajników, Przegląd Menopauzalny 2006; 4: 265–269
2. Kłósek P., Grosicki S., Całyniuk B., Dietoterapia w zespole policystycznych jajników — zalecenia praktyczne,Forum Zaburzeń Metabolicznych 2017, tom 8, nr 4, 148–154.
3. Milewicz A., et al., Stanowisko Polskiego Towarzystwa Endokrynologicznego, Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz Polskiego Towarzystwa Endokrynologii Ginekologicznej w sprawie diagnostyki i leczenia zespołu policystycznych jajników, , Endokrynologia Polska, Tom/Volume 69; Numer/Number 4/2018.
4. Pacjent.gov.pl, Jeśli masz zespół policystycznych jajników (PCOS), online: https://pacjent.gov.pl/print/pdf/node/5311 [dostęp: 22.08.2026]
5. Stachowiak G., Zając A., Pertyński T., Wpływ zespołu policystycznych jajników na przebieg okresu menopauzy, Przegląd Menopauzalny 2/2013.