Choroby odkleszczowe – jak je rozpoznać i skutecznie leczyć?

Ukąszenie kleszcza może prowadzić do poważnych chorób, takich jak borelioza czy kleszczowe zapalenie mózgu. Wczesne rozpoznanie objawów i szybkie rozpoczęcie leczenia pomogą uniknąć groźnych powikłań i przyspieszy powrót do zdrowia, a właściwa ochrona zapobiegnie ponownym ugryzieniom.

Borelioza

Borelioza, znana również jako choroba z Lyme, to najczęściej występująca choroba odkleszczowa. Wywołują ją bakterie z rodzaju Borrelia, przenoszone przez zakażone kleszcze. Objawy boreliozy bywają bardzo zróżnicowane i mogą obejmować układ nerwowy, stawy, a nawet serce. Nieleczona borelioza może prowadzić do poważnych powikłań, dlatego najważniejsza jest szybka diagnostyka i odpowiednio dobrana antybiotykoterapia.

Objawy boreliozy

Objawy boreliozy mogą być bardzo zróżnicowane i mogą różnić się w zależności od etapu choroby. W początkowej fazie często pojawia się charakterystyczny rumień wędrujący – okrągły, czerwony wykwit wokół miejsca ukąszenia, który może powiększać się w ciągu dni lub tygodni (stąd określenie „wędrujący”). To jednak tylko jeden z wielu symptomów. W miarę rozwoju choroby mogą wystąpić bóle głowy, zmęczenie, gorączka, a także bóle stawów i mięśni. W bardziej zaawansowanych stadiach borelioza może wpłynąć na układ nerwowy, powodując takie objawy jak zawroty głowy, problemy z koncentracją, a nawet paraliż części ciała. Ważne jest, aby nie bagatelizować tych symptomów, ponieważ wczesna interwencja terapeutyczna może zapobiec poważnym powikłaniom. 

• Rumień wędrujący
• Gorączka
• Zmęczenie i osłabienie
• Bóle głowy
• Bóle stawów i mięśni
• Zawroty głowy
• Problemy z koncentracją
• Porażenia i problemy neurologiczne

Diagnostyka - badania na boreliozę

Diagnozowanie boreliozy opiera się na ocenie objawów klinicznych oraz wynikach specjalistycznych badań laboratoryjnych. Pierwszym krokiem w diagnozowaniu choroby jest wywiad lekarski, jednak ze względu na różnorodność objawów, które mogą przypominać inne choroby, kluczowe jest wykonanie testów serologicznych. Najczęściej stosowane badania to testy ELISA, które wykrywają obecność przeciwciał przeciwko bakteriom Borrelia. Jeśli wynik testu ELISA jest pozytywny, wykonuje się test Western Blot, który pozwala potwierdzić zakażenie i ocenić stadium choroby. Wyniki badań serologicznych mogą być fałszywie negatywne we wczesnym etapie infekcji, dlatego diagnoza opiera się również na obserwacji objawów oraz historii kontaktu z kleszczami.

Jak leczyć boreliozę?

Leczenie boreliozy polega przede wszystkim na stosowaniu antybiotyków. Wczesne wykrycie choroby pozwala na zastosowanie terapii w postaci doustnych antybiotyków, takich jak doksycyklina czy amoksycylina. W przypadku późniejszych etapów boreliozy, gdy infekcja może dotyczyć układu nerwowego lub innych narządów, konieczne może być włączenie antybiotyków dożylnych. Skuteczne leczenie powinno być prowadzone pod ścisłą kontrolą lekarza, ponieważ czas trwania terapii i dobór odpowiedniego leku zależą od stopnia zaawansowania choroby. 

Czy borelioza jest zaraźliwa?

Borelioza nie może być przenoszona z osoby na osobę, jest jednak chorobą zakaźną, a infekcja może wystąpić w wyniku ukąszenia przez zakażonego kleszcza. Bakterie Borrelia, które wywołują boreliozę, są przenoszone przez kleszcze podczas ich żerowania na ludziach lub zwierzętach. Należy pamiętać, że samo ukąszenie przez kleszcza nie zawsze prowadzi do zakażenia – tylko niektóre kleszcze są nosicielami bakterii. 

Kleszczowe zapalenie mózgu 

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to poważna choroba wirusowa przenoszona przez kleszcze. Infekcja atakuje układ nerwowy i może prowadzić do zapalenia mózgu i opon mózgowych, co w skrajnych przypadkach może skutkować trwałymi uszkodzeniami neurologicznymi. 

Kleszczowe zapalenie mózgu objawy

Objawy kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) mogą pojawić się od 4 do 28 dni po ukąszeniu przez zakażonego pajęczaka. Początkowo choroba może przypominać przeziębienie lub grypę, z takimi objawami jak: 

• gorączka,
• bóle głowy,
• zmęczenie,
• bóle mięśni i stawów.

W kolejnym etapie infekcji, który może wystąpić po kilku dniach poprawy, objawy stają się bardziej poważne i obejmują:

• silne bóle głowy,
• sztywność karku,
• zaburzenia świadomości,
• problemy z równowagą,
• drgawki,
• zaburzenia mowy i widzenia.

KZM może prowadzić do trwałych uszkodzeń układu nerwowego, dlatego w przypadku wystąpienia objawów neurologicznych po ukąszeniu przez kleszcza należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem. Wczesne rozpoznanie i leczenie pomoże zminimalizować ryzyko powikłań.

Diagnozowanie - test na kleszczowe zapalenie mózgu

Diagnostyka kleszczowego zapalenia mózgu wymaga szybkiej interwencji, ponieważ choroba może rozwijać się w sposób gwałtowny i prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych. Diagnoza KZM opiera się głównie na badaniach klinicznych oraz testach laboratoryjnych. Podstawowym narzędziem diagnostycznym jest test serologiczny, który wykrywa obecność przeciwciał przeciwko wirusowi KZM we krwi pacjenta. Badania to wykonuje się w przypadku podejrzenia choroby, zwłaszcza gdy pacjent miał  kontakt z kleszczami i wykazuje objawy wskazujące na infekcję. Jeśli wyniki testu serologicznego są pozytywne, dalsze badania, takie jak analiza płynu mózgowo-rdzeniowego pobranego podczas nakłucia lędźwiowego, mogą potwierdzić obecność wirusa w układzie nerwowym. 

KZM – leczenie

Ponieważ nie ma specyficznego leku przeciwwirusowego, który skutecznie zwalczałby wirusa wywołującego KZM leczenie kleszczowego zapalenia mózgu ma głównie charakter objawowy i wspomagający. W przypadku ciężkich objawów, takich jak zaburzenia świadomości czy trudności z oddychaniem, pacjent może wymagać hospitalizacji, a w niektórych przypadkach intensywnej terapii, w tym wsparcia oddechowego lub monitorowania funkcji życiowych. Stosowanie leków przeciwbólowych, przeciwgorączkowych oraz leków przeciwzapalnych pomaga w łagodzeniu bólu i zmniejszeniu obrzęku. Bardzo ważna jest także właściwa rehabilitacja po przebytej chorobie, ponieważ niektóre osoby mogą zmagać się z długoterminowymi skutkami, takimi jak problemy z pamięcią, koncentracją czy ruchomością. 

Szczepionka na kleszczowe zapalenie mózgu

Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM) jest najskuteczniejszą metodą ochrony przed tą chorobą. Jest to szczepionka inaktywowana, co oznacza, że nie zawiera żywego wirusa i jest bezpieczna nawet dla osób z osłabionym układem odpornościowym. Szczepienie jest zalecane szczególnie dla osób, które spędzają dużo czasu na łonie natury. Podstawowy schemat szczepienia składa się z trzech dawek:

1. pierwsza dawka,
2. druga po 1–3 miesiącach,
3. trzecia po roku od pierwszej.

Dla osób, które mają zamiar wkrótce odwiedzić obszary endemicznego wykrywania KZM możliwe jest przyspieszenie tego schematu. Szczepionka zapewnia ochronę przez okres 3–5 lat, po czym zaleca się wykonanie dawki przypominającej. Warto zaznaczyć, że szczepienie nie chroni przed boreliozą ani innymi chorobami odkleszczowymi, ale jest kluczowym elementem profilaktyki KZM.

Jak chronić się przed kleszczami? Najskuteczniejszy sposób na kleszcze

Właściwa ochrona przed kleszczami pomoże zapobiec chorobom odkleszczowym, takim jak borelioza czy kleszczowe zapalenie mózgu. Istnieje kilka skutecznych metod, które warto stosować, szczególnie w okresie wiosenno-letnim. Przede wszystkim, należy stosować preparaty odstraszające kleszcze, np. spraye, które zawierają substancje aktywne takie jak np. DEET, ikarydyna. Kolejnym ważnym środkiem ochronnym jest ubiór – najlepiej zakładać bluzki z długimi rękawami, długie spodnie oraz zakrywać nogi dłuższymi skarpetkami, szczególnie podczas wędrówek po lasach czy łąkach. Zaleca się także noszenie jasnej odzieży, na której łatwiej zauważyć kleszcze. Po powrocie do domu zawsze należy dokładnie sprawdzić skórę, zwłaszcza w miejscach takich jak pachwiny, pachy, za uszami czy na skórze głowy. Jeżeli mimo ochrony dojdzie do ukąszenia, należy jak najszybciej usunąć kleszcza za pomocą specjalnych narzędzi oraz obserwować miejsce ukąszenia.

Bibliografia:

1. Flisiak R., Pancewicz S., Diagnostyka i leczenie boreliozy z Lyme – rekomendacje Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych. Przegl Epidemiol 2008.
2. Klimaszewski A., Czernecki S., Kmieć K., Wasiek-Lefebvre J., Borelioza i współinfekcje, FAQ (Frequently Asked Questions) czyli Najczęściej Zadawane Pytania, Stowarzyszenie Chorych na Boreliozę 2009.
3. Kuchar E., Zajkowska J., Flisiak R., i  in. Epidemiologia, diagnostyka i  profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu w  Polsce i  wybranych krajach europejskich – Stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów., Medycyna Pracy 2021; online: https://doi.org/10.13075/mp.5893.01063 [Dostęp 25.05.2025].
4. Lonser P., Koper W., Kwiatkowska J., Rajewski P., Rajewski P., „Borelioza w praktyce lekarza POZ”, Lekarz POZ, Bydgoszcz, 4/2023.