Przewlekła choroba nerek – co to jest, jak się diagnozuje i leczy PChN?

Przewlekła choroba nerek (PChN) to schorzenie, w którym dochodzi do utrzymującego się przez co najmniej 3 miesiące uszkodzenia nerek lub pogorszenia ich funkcji. Choroba może rozwijać się stopniowo, przez długi czas nie dając wyraźnych objawów, dlatego istotną rolę w jej rozpoznaniu odgrywają badania laboratoryjne. Wczesne wykrycie PChN pozwala wdrożyć odpowiednie postępowanie, spowolnić postęp choroby i ograniczyć ryzyko powikłań. 

Przewlekła choroba nerek – definicja

Nerki odpowiadają m.in. za usuwanie produktów przemiany materii i nadmiaru wody, regulację gospodarki elektrolitowej oraz utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej. Gdy ich funkcje ulegają pogorszeniu, w organizmie mogą gromadzić się szkodliwe substancje, a równowaga wewnętrzna zostaje zaburzona. Przewlekła choroba nerek (PChN) to nieprawidłowości w budowie lub funkcjonowaniu nerek, które utrzymują się przez co najmniej 3 miesiące i mają znaczenie dla zdrowia. 

Przewlekła niewydolność nerek – przyczyny

Przewlekła niewydolność nerek nie jest odrębną chorobą, lecz następstwem postępującego uszkodzenia narządu. Zmiany prowadzące do pogorszenia funkcji nerek rozwijają się najczęściej w przebiegu innych schorzeń, które stopniowo uszkadzają tkankę nerkową i zaburzają jej prawidłowe funkcjonowanie. Do najczęstszych przyczyn przewlekłej choroby nerek i postępującej niewydolności tego narządu należą: cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, kłębuszkowe zapalenie nerek, choroby dziedziczne (m.in. wielotorbielowatość nerek), przewlekłe odmiedniczkowe zapalenie nerek, zaburzenia odpływu moczu oraz choroby autoimmunologiczne.

• Cukrzyca – długotrwale podwyższone stężenie glukozy we krwi uszkadza drobne naczynia krwionośne w nerkach, prowadząc do rozwoju nefropatii cukrzycowej.
• Nadciśnienie tętnicze – utrzymujące się wysokie ciśnienie krwi uszkadza naczynia nerkowe i zaburza prawidłowe ukrwienie narządu.
• Kłębuszkowe zapalenie nerek – to grupa chorób, w których proces zapalny obejmuje kłębuszki nerkowe odpowiedzialne za filtrowanie krwi.
• Choroby dziedziczne – m.in. wielotorbielowatość nerek, która prowadzi do powstawania licznych torbieli i stopniowego niszczenia prawidłowej tkanki narządu.
• Przewlekłe odmiedniczkowe zapalenie nerek – nawracające lub długotrwałe zakażenia i stany zapalne mogą powodować bliznowacenie tkanki nerkowej.
• Zaburzenia odpływu moczu – np. związane z kamicą nerkową, przerostem gruczołu krokowego lub zwężeniem dróg moczowych. Długotrwałe utrudnienie odpływu moczu może prowadzić do uszkodzenia nerek.
• Choroby autoimmunologiczne – np. toczeń rumieniowaty układowy, który może obejmować również nerki i prowadzić do ich przewlekłego uszkodzenia.

PChN objawy

Przewlekła choroba nerek (PChN) może rozwijać się przez wiele lat bez wyraźnych dolegliwości. We wczesnych stadiach nieprawidłowości często można wykryć jedynie na podstawie badań laboratoryjnych, ponieważ nerki przez pewien czas zachowują zdolność do wykonywania swoich podstawowych funkcji mimo postępującego uszkodzenia. Wraz z pogarszaniem się ich czynności mogą pojawiać się objawy związane m.in. z zatrzymywaniem wody w organizmie, zaburzeniami gospodarki elektrolitowej i gromadzeniem produktów przemiany materii. Ich nasilenie zależy od stopnia zaawansowania choroby, a występowanie dolegliwości nie zawsze odzwierciedla rzeczywisty stopień uszkodzenia nerek.

10 objawów niewydolności nerek

W miarę postępu przewlekłej choroby nerek i pogarszania się ich funkcji mogą pojawiać się dolegliwości związane z zaburzeniami usuwania nadmiaru wody i produktów przemiany materii. Objawy niewydolności nerek bywają niespecyficzne, a ich nasilenie zależy m.in. od stopnia upośledzenia filtracji.

1. Przewlekłe zmęczenie i osłabienie – mogą wynikać m.in. z niedokrwistości, która często towarzyszy zaawansowanej chorobie nerek.
2. Obrzęki nóg i kostek – pojawiają się w związku z zatrzymywaniem sodu i wody w organizmie.
3. Zmiany w oddawaniu moczu – mogą obejmować częstsze oddawanie moczu w nocy, zmniejszenie jego ilości lub inne zmiany w dotychczasowym rytmie mikcji.
4. Pienienie się moczu – może wskazywać na zwiększoną utratę białka z moczem, choć nie zawsze oznacza chorobę nerek.
5. Podwyższone ciśnienie tętnicze – nerki uczestniczą w regulacji ciśnienia, a ich uszkodzenie może sprzyjać rozwojowi nadciśnienia lub utrudniać jego kontrolę.
6. Utrata apetytu i nudności – mogą występować, gdy we krwi gromadzą się produkty przemiany materii, szczególnie w zaawansowanej niewydolności.
7. Świąd i suchość skóry – mogą być związane z zaburzeniami gospodarki mineralnej i innymi zmianami metabolicznymi towarzyszącymi chorobie nerek.
8. Skurcze mięśni – bywają następstwem zaburzeń stężenia elektrolitów lub innych nieprawidłowości metabolicznych.
9. Duszność – może pojawić się w wyniku zatrzymywania płynów, np. ich gromadzenia się w płucach, albo z powodu niedokrwistości.
10. Problemy z koncentracją i sennością – w zaawansowanych stadiach mogą wiązać się z zaburzeniami metabolicznymi towarzyszącymi niewydolności nerek.

Wymienione objawy nie muszą występować jednocześnie, a we wczesnych stadiach przewlekłej choroby nerek może nie być ich wcale. Nie są też swoiste dla tego schorzenia, dlatego podstawą rozpoznania pozostają badania laboratoryjne.

Badanie nerek – diagnozowanie PChN

Rozpoznanie przewlekłej choroby nerek opiera się na ocenie ich funkcji oraz wykrywaniu ewentualnych nieprawidłowości w budowie narządu. Podstawowe znaczenie mają badania laboratoryjne krwi i moczu, które pozwalają ocenić zdolność nerek do filtrowania krwi oraz wykryć oznaki ich uszkodzenia. W zależności od uzyskanych wyników i podejrzewanej przyczyny choroby lekarz może również zlecić badania obrazowe, a w wybranych sytuacjach biopsję nerki. Jednym z najważniejszych parametrów ocenianych w diagnostyce PChN jest stężenie kreatyniny we krwi. Na jego podstawie, z uwzględnieniem m.in. wieku i płci, oblicza się szacunkowy współczynnik filtracji kłębuszkowej (eGFR). Wskaźnik ten określa, jak sprawnie nerki filtrują krew. Obniżona wartość eGFR może świadczyć o pogorszeniu ich funkcji. Istotnym elementem diagnostyki jest również badanie moczu. Badanie ogólne pozwala wykryć m.in. obecność białka, krwi i innych nieprawidłowości. Szczególne znaczenie ma oznaczenie albuminy w moczu, najczęściej za pomocą wskaźnika albumina/kreatynina (ACR). Podwyższona wartość tego parametru może wskazywać na uszkodzenie nerek, nawet jeśli eGFR pozostaje prawidłowy. W diagnostyce wykorzystuje się także badania obrazowe, przede wszystkim USG nerek. Umożliwia ono ocenę wielkości, kształtu i struktury narządów, a także wykrycie m.in. torbieli, złogów czy zastoju moczu. W uzasadnionych przypadkach lekarz może zlecić biopsję nerki, czyli pobranie niewielkiego fragmentu tkanki do badania histopatologicznego. Pozwala ono dokładniej określić charakter i przyczynę uszkodzenia narządu. Rozpoznanie PChN wymaga potwierdzenia, że nieprawidłowości utrzymują się przez co najmniej 3 miesiące. Pojedynczy nieprawidłowy wynik eGFR lub badania moczu nie przesądza zatem o przewlekłej chorobie nerek. Konieczna może być kontrola parametrów w kolejnych badaniach, aby ocenić trwałość zmian i określić stopień zaawansowania schorzenia.

Przewlekła choroba nerek stadia

Przewlekłą chorobę nerek klasyfikuje się na podstawie stopnia uszkodzenia narządu, wartości szacunkowego współczynnika filtracji kłębuszkowej (eGFR) oraz poziomu albuminy wydalanej z moczem. Podział ten pozwala określić stopień zaawansowania PChN, ocenić ryzyko dalszego pogarszania się funkcji nerek i dobrać odpowiednie postępowanie terapeutyczne. Wyróżnia się pięć kategorii zaawansowania choroby (G1–G5), określanych na podstawie wartości eGFR. Im niższy wynik, tym mniejsza zdolność nerek do filtrowania krwi. Dodatkowo uwzględnia się trzy kategorie albuminurii (A1–A3), które wskazują na stopień utraty albuminy z moczem.

Podział stadiów PChN według eGFR:

Warto podkreślić, że sama wartość eGFR nie wystarcza do rozpoznania PChN. W kategoriach G1 i G2 konieczne jest również stwierdzenie innych markerów uszkodzenia nerek, np. albuminurii lub nieprawidłowości strukturalnych. Z kolei w kategoriach G3–G5 obniżenie eGFR poniżej 60 ml/min/1,73 m² musi utrzymywać się przez co najmniej 3 miesiące.

W ocenie zaawansowania choroby uwzględnia się także albuminurię:

• A1 – prawidłowa lub nieznacznie zwiększona: poniżej 30 mg/g kreatyniny;
• A2 – umiarkowanie zwiększona: 30–300 mg/g kreatyniny;
• A3 – znacznie zwiększona: powyżej 300 mg/g kreatyniny.

Połączenie kategorii G i A pozwala dokładniej określić ryzyko progresji choroby i powikłań sercowo-naczyniowych. Dlatego w dokumentacji medycznej można spotkać oznaczenia takie jak G3aA2 czy G4A3.

Leczenie nerek przy przewlekłej niewydolności

Leczenie przewlekłej niewydolności nerek zależy przede wszystkim od przyczyny choroby, stopnia uszkodzenia narządu oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Głównym celem terapii jest spowolnienie postępu uszkodzenia nerek, utrzymanie ich funkcji przez możliwie długi czas oraz ograniczenie ryzyka powikłań. Istotne znaczenie ma również leczenie choroby podstawowej, która doprowadziła do pogorszenia pracy nerek, np. cukrzycy lub nadciśnienia tętniczego. Postępowanie terapeutyczne obejmuje przede wszystkim farmakoterapię, odpowiednio dobraną dietę i modyfikację stylu życia. Leki mogą służyć m.in. regulacji ciśnienia tętniczego, kontroli stężenia glukozy we krwi, ograniczaniu albuminurii oraz wyrównywaniu zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej. W zaawansowanej niewydolności nerek, gdy narząd nie jest już w stanie skutecznie usuwać produktów przemiany materii i nadmiaru płynów, może być konieczne leczenie nerkozastępcze. Obejmuje ono dializoterapię, czyli hemodializę lub dializę otrzewnową, a także przeszczepienie nerki. Wybór metody zależy od stanu klinicznego pacjenta, wskazań medycznych i możliwości przeprowadzenia poszczególnych procedur. Wczesne rozpoznanie PChN i regularna kontrola parametrów nerkowych pozwalają odpowiednio wcześnie wdrożyć leczenie oraz zmniejszyć ryzyko rozwoju schyłkowej niewydolności nerek.

Dieta przy niewydolności nerek

Odpowiednio dobrana dieta stanowi ważny element postępowania u osób z przewlekłą chorobą nerek. Jej głównym celem jest ograniczenie obciążenia narządu, wspieranie kontroli zaburzeń metabolicznych i dostosowanie podaży składników odżywczych do aktualnej wydolności nerek. Sposób żywienia powinien uwzględniać stadium choroby, wyniki badań laboratoryjnych, choroby współistniejące oraz ewentualne leczenie dializami. W diecie przy niewydolności nerek szczególną uwagę zwraca się na ilość spożywanego białka, soli, potasu i fosforu. W niektórych stadiach PChN zaleca się ograniczenie białka, ponieważ jego przemiany prowadzą do powstawania produktów, które muszą zostać usunięte przez nerki. Nie oznacza to jednak konieczności stosowania diety bardzo niskobiałkowej na własną rękę. U osób dializowanych zapotrzebowanie na białko jest zazwyczaj większe. Ograniczenie sodu pomaga kontrolować ciśnienie tętnicze i zmniejszać ryzyko zatrzymywania wody w organizmie. Z kolei podaż potasu i fosforu dostosowuje się do wyników badań oraz stopnia upośledzenia funkcji nerek. Przy podwyższonym stężeniu potasu konieczne może być ograniczenie niektórych warzyw, owoców i ich przetworów, natomiast przy zaburzeniach gospodarki fosforanowej zwraca się uwagę m.in. na produkty wysoko przetworzone zawierające dodatki fosforanowe. Ważna jest również odpowiednia ilość płynów. Nie każda osoba z PChN musi ograniczać ich spożycie — zalecenia zależą m.in. od ilości wydalanego moczu, obecności obrzęków i stopnia zaawansowania choroby. Jadłospis powinien być ustalany indywidualnie, najlepiej we współpracy z lekarzem i dietetykiem nefrologicznym, aby zapobiegać niedożywieniu i niedoborom pokarmowym.

Powikłania PChN

Przewlekła choroba nerek może prowadzić do zaburzeń funkcjonowania wielu układów i narządów. Wraz z postępem schorzenia nerki tracą zdolność skutecznego usuwania produktów przemiany materii, regulowania gospodarki wodno-elektrolitowej i utrzymywania równowagi hormonalnej. W konsekwencji mogą rozwijać się powikłania metaboliczne, sercowo-naczyniowe i hematologiczne oraz zaburzenia nieurologiczne.

• Niedokrwistość (anemia) – uszkodzone nerki produkują mniej erytropoetyny, hormonu pobudzającego wytwarzanie czerwonych krwinek. Może to prowadzić do osłabienia, przewlekłego zmęczenia i pogorszenia tolerancji wysiłku.
• Nadciśnienie tętnicze – zaburzenia regulacji gospodarki wodno-sodowej oraz mechanizmów hormonalnych mogą powodować wzrost ciśnienia krwi. Nadciśnienie dodatkowo przyspiesza uszkodzenie nerek.
• Choroby układu sercowo-naczyniowego – PChN zwiększa ryzyko m.in. niewydolności serca, zaburzeń rytmu serca, zawału i udaru mózgu.
• Zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej – pogorszenie funkcji nerek utrudnia usuwanie fosforu i zaburza metabolizm witaminy D. Może to prowadzić do wtórnej nadczynności przytarczyc, osłabienia kości i zwiększonego ryzyka złamań.
• Zaburzenia elektrolitowe – szczególnie niebezpieczne może być podwyższone stężenie potasu we krwi (hiperkaliemia), które zwiększa ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca.
• Kwasica metaboliczna – nerki tracą zdolność skutecznego usuwania kwasów i utrzymywania prawidłowej równowagi kwasowo-zasadowej, co może prowadzić do osłabienia mięśni i przyspieszonego rozpadu tkanki kostnej.
• Przewodnienie organizmu – zatrzymywanie sodu i wody może powodować obrzęki, wzrost ciśnienia tętniczego, a w cięższych przypadkach również obrzęk płuc.
• Zaburzenia neurologiczne – w zaawansowanej niewydolności nerek gromadzenie toksyn mocznicowych może prowadzić do problemów z koncentracją, zaburzeń snu, a nawet encefalopatii mocznicowej.

Ryzyko wystąpienia powikłań wzrasta wraz z pogarszaniem się funkcji nerek, choć ich rodzaj i nasilenie zależą również od chorób współistniejących oraz indywidualnego przebiegu PChN. Regularne badania kontrolne i odpowiednio dobrane leczenie pomagają ograniczać ryzyko tych następstw.

Czy niewydolność nerek jest śmiertelna?

Niewydolność nerek może stanowić bezpośrednie zagrożenie życia, szczególnie w zaawansowanym stadium choroby, gdy narząd nie jest już w stanie skutecznie usuwać toksycznych produktów przemiany materii i regulować gospodarki wodno-elektrolitowej. Nieleczona schyłkowa niewydolność nerek może prowadzić do ciężkich zaburzeń metabolicznych, niebezpiecznych zaburzeń rytmu serca, przewodnienia, a w konsekwencji do niewydolności wielonarządowej. Nie oznacza to jednak, że rozpoznanie przewlekłej choroby nerek jest równoznaczne z zagrożeniem życia. Wiele osób przez lata funkcjonuje z PChN, szczególnie jeśli choroba zostanie wcześnie wykryta, a jej postęp jest odpowiednio kontrolowany. W zaawansowanych stadiach dostępne są metody leczenia nerkozastępczego, takie jak hemodializa, dializa otrzewnowa i przeszczepienie nerki, które mogą znacząco wydłużyć życie i poprawić jego jakość.

Jak dbać o nerki? Profilaktyka PChN

Profilaktyka przewlekłej choroby nerek polega przede wszystkim na ograniczaniu czynników ryzyka, które mogą prowadzić do uszkodzenia tego narządu. Szczególne znaczenie ma kontrola ciśnienia tętniczego i stężenia glukozy we krwi, ponieważ nadciśnienie i cukrzyca należą do najczęstszych przyczyn PChN. Osoby zmagające się z tymi schorzeniami powinny regularnie wykonywać badania kontrolne i przestrzegać zaleceń dotyczących leczenia. Dużą rolę odgrywa również dieta. Codzienny jadłospis powinien być urozmaicony, oparty na warzywach, owocach i produktach pełnoziarnistych, z ograniczoną ilością soli oraz żywności wysoko przetworzonej. Ważne jest także utrzymywanie prawidłowej masy ciała i unikanie nadmiernego spożycia białka. Jego metabolizm prowadzi do powstawania produktów przemiany azotowej, które są usuwane z organizmu przez nerki. Dieta dostarczająca bardzo dużych ilości białka może zwiększać obciążenie filtracyjne tych narządów, dlatego nie zaleca się stosowania wysokobiałkowych modeli żywienia bez wyraźnych wskazań. W profilaktyce PChN znaczenie ma także aktywność fizyczna, odpowiednie nawodnienie, dostosowane do indywidualnego zapotrzebowania i stanu zdrowia. Nie bez znaczenia pozostaje unikanie palenia tytoniu oraz ostrożne stosowanie leków, szczególnie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen czy ketoprofen. Ich długotrwałe lub niewłaściwe przyjmowanie może negatywnie wpływać na funkcję nerek. Ponieważ przewlekła choroba nerek może przez długi czas nie dawać charakterystycznych objawów, ważnym elementem profilaktyki są badania kontrolne. Oznaczenie kreatyniny we krwi z wyliczeniem eGFR oraz badanie moczu, w tym wskaźnika albumina/kreatynina (ACR), pozwalają wykryć nieprawidłowości na wczesnym etapie. 

Bibliografia:

1. Bujalska-Zadrożny M., Dworakowska A., Opieka farmaceutyczna w profilaktyce przewlekłej choroby nerek. Wytyczne udzielania świadczenia zdrowotnego – konsultacji farmaceutycznej, Wydanie I, Warszawa, 2026, online: https://www.nia.gov.pl/wp-content/uploads/2026/02/PchN-wytyczne-2026.pdf [dostęp: 29.10.2026]
2. Jazienicka-Kiełb A., Babicki M., Krajewska M., Oko A., Mastalerz-Migas A., Przewlekła choroba nerek w praktyce lekarza POZ – diagnostyka, obraz kliniczny, postępowanie, Lekarz POZ 2/2022
3. Renke M, et al., Przewlekła choroba nerek – istotne informacje dla lekarza medycyny pracy, Medycyna Pracy 2018;69(1):67–75, online: https://medpr.imp.lodz.pl/pdf-71189-16728?filename=16728.pdf [dostęp: 29.10.2026]
4. Wasilewska A., Przewlekła choroba nerek, WUM Olsztyn,online: https://wl.uwm.edu.pl/sites/default/files/download/201801/8_4pl_przewlekla_choroba_nerek_wyklad_prof.wasilewska.pdf [dostęp: 29.10.2026]
5. Wojskowy Instytyt Medyczny - Państwowy Instytut Badawczy, POZ Program
   edukacyjny pacjentów, Przewlekła Choroba Nerek, online: https://wim.mil.pl/wp-content/uploads/2026/02/poradnik_przewlekla-choroba-nerek.pdf [dostęp: 29.10.2026]