Pica – co to jest, jak się objawia i jak się leczy łaknienie spaczone?

Pica, określana również jako łaknienie spaczone, to zaburzenie odżywiania polegające na utrzymującym się spożywaniu substancji, które nie są żywnością i nie dostarczają wartości odżywczych. Mogą to być m.in. ziemia, glina, kreda, papier czy włosy. Zachowanie to może występować zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, a jego przyczyny bywają związane m.in. z niedoborami składników odżywczych, zaburzeniami psychicznymi lub czynnikami rozwojowymi. Pica może prowadzić do powikłań zdrowotnych, dlatego ważne jest rozpoznanie zaburzenia i ustalenie jego przyczyny.

Zespół pica – definicja

Nazwa pica pochodzi od łacińskiego określenia sroki – ptaka wszystkożernego, znanego z mało wybrednego sposobu odżywiania. W medycynie termin ten odnosi się do zaburzenia polegającego na potrzebie spożywania substancji niejadalnych i nieodżywczych. Do kryteriów diagnostycznych pica należy utrzymywanie się tego zachowania przez co najmniej miesiąc, jego nieadekwatność do wieku i poziomu rozwoju oraz brak związku z praktykami kulturowymi.

Syndrom pica – rodzaje

Pica może przybierać różne postacie, zależnie od rodzaju spożywanej substancji. Wyróżnia się m.in.:

• geofagię – spożywanie ziemi, gliny lub innych substancji ziemistych,
• amylofagię – spożywanie skrobi,
• pagofagię – spożywanie lodu,
• ksylofagię – spożywanie drewna i produktów pochodzenia roślinnego, np. papieru,
• hialofagię – spożywanie szkła,
• litofagię – spożywanie kamieni,
• trichofagię – spożywanie włosów,
• koprofagię – spożywanie kału.

Poszczególne określenia opisują rodzaj spożywanej substancji, a nie odrębne jednostki chorobowe. U jednej osoby może występować potrzeba spożywania więcej niż jednego rodzaju niejadalnych substancji.

Łaknienie spaczone – przyczyny

Pica może mieć związek zarówno z czynnikami fizycznymi, jak i psychicznymi. Jednym z najlepiej opisanych czynników jest niedobór żelaza, któremu może towarzyszyć niedokrwistość. Niedobór tego pierwiastka może być związany m.in. z przewlekłą utratą krwi, np. w przebiegu obfitych miesiączek lub krwawienia z przewodu pokarmowego. Zaburzenie może mieć również związek z niedoborem cynku. Częściej obserwuje się je u osób z niektórymi zaburzeniami psychicznymi i neurorozwojowymi, m.in. niepełnosprawnością intelektualną, zaburzeniami ze spektrum autyzmu czy schizofrenią. Łaknienie spaczone może pojawić się także w określonych etapach życia – np. we wczesnym dzieciństwie lub w okresie ciąży. W niektórych przypadkach mimo przeprowadzonej diagnostyki nie udaje się wskazać jednej przyczyny zaburzenia.

Zespół pica u dzieci

U małych dzieci wkładanie różnych przedmiotów do ust może być elementem prawidłowego rozwoju i sposobem poznawania otoczenia. Samo sporadyczne próbowanie niejadalnych przedmiotów nie oznacza więc pica. O zaburzeniu można mówić wtedy, gdy spożywanie substancji niejadalnych i nieodżywczych utrzymuje się przez co najmniej miesiąc oraz jest nieadekwatne do wieku i poziomu rozwoju dziecka.

Pica w ciąży

Pica w ciąży ma prawdopodobnie złożone podłoże i nie zawsze możliwe jest wskazanie konkretnego czynnika odpowiedzialnego za jej wystąpienie. Jedną z najczęściej wymienianych przyczyn jest niedobór żelaza, który w ciąży może występować częściej ze względu na zwiększone zapotrzebowanie organizmu na ten pierwiastek. Oprócz niedoborów składników odżywczych znaczenie mogą mieć również zmiany hormonalne oraz czynniki psychologiczne.

Pica – diagnostyka

Rozpoznanie zespołu pica opiera się przede wszystkim na szczegółowym wywiadzie i ocenie zachowania związanego ze spożywaniem substancji niejadalnych. Pod uwagę bierze się m.in. rodzaj spożywanych substancji, częstotliwość i czas trwania takiego zachowania, a także wiek oraz poziom rozwoju osoby. W ramach diagnostyki lekarz może zlecić badania pozwalające ocenić stan odżywienia i wykryć niedobory. W zależności od obrazu klinicznego diagnostyka może obejmować m.in. morfologię krwi oraz oznaczenie stężenia żelaza i ferrytyny. Zakres badań może zostać poszerzony o oznaczenie cynku lub innych parametrów, jeśli przemawiają za tym objawy i informacje zebrane podczas wywiadu.

Pica – powikłania

Spożywanie substancji niejadalnych może prowadzić do różnych powikłań zdrowotnych, których charakter zależy przede wszystkim od rodzaju i ilości przyjmowanego materiału. Szczególne zagrożenie stanowią substancje ostre, toksyczne lub trudne do strawienia.

Do możliwych powikłań pica należą m.in.:

• zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego – bóle brzucha, nudności, wymioty, zaparcia oraz niedrożność jelit, szczególnie po spożywaniu dużych ilości substancji, których organizm nie może strawić;
• uszkodzenia przewodu pokarmowego – ostre przedmioty, takie jak szkło czy kamienie, mogą powodować urazy błony śluzowej, krwawienia, a w ciężkich przypadkach również perforację przewodu pokarmowego;
• zatrucia – spożywanie niektórych substancji, np. materiałów zawierających ołów, może prowadzić do zatrucia i związanych z nim poważnych zaburzeń zdrowotnych;
• zakażenia pasożytnicze i bakteryjne – szczególnie przy spożywaniu ziemi lub innych zanieczyszczonych materiałów;
• problemy stomatologiczne – żucie twardych lub nieprzeznaczonych do spożycia substancji może prowadzić do uszkodzenia zębów i szkliwa;
• niedobory składników odżywczych – zastępowanie żywności substancjami niejadalnymi może ograniczać ilość dostarczanych organizmowi składników odżywczych.

Rodzaj powikłań nie jest taki sam u każdej osoby. Zależy m.in. od spożywanej substancji, jej ilości oraz czasu utrzymywania się zachowania.

Jak leczyć łaknienie spaczone?

Postępowanie w pica zależy przede wszystkim od przyczyny zaburzenia oraz rodzaju spożywanych substancji. Nie istnieje lek przeznaczony bezpośrednio do leczenia łaknienia spaczonego. Jeśli badania wykażą niedobór żelaza, cynku lub innego składnika odżywczego, podstawą jest jego uzupełnienie. Znaczenie ma również ograniczenie dostępu do substancji, które są spożywane, oraz zastąpienie ich bezpiecznymi przedmiotami lub aktywnościami, które mogą zaspokajać podobną potrzebę sensoryczną. Przy utrzymującym się łaknieniu spaczonym stosuje się także metody behawioralne, szczególnie u osób z niepełnosprawnością intelektualną lub innymi zaburzeniami, które mogą sprzyjać występowaniu pica. Postępowanie może obejmować przekierowywanie zachowania na inną aktywność oraz wzmacnianie pożądanych zachowań.

Bibliografia:

1. Bień A.M., Pica – rzadsze, ale istotne zaburzenie odżywiania w ciąży, online: https://nursing.com.pl/artykul/pica-rzadsze-ale-istotne-zaburzenie-odzywiania-w-ciazy-6964b109379dbe14328301b3 [dostęp: 06.10.2026]
2. Kozak G., Kilka uwag o zaburzeniach jedzenia, online: https://www.ppp-ryki.pl/wp-content/uploads/2021/06/Prezentacja-Zaburzenia-odzywiania.pdf [dostęp: 06.10.2026]
3. Michalska A., Szejko N., Jakubczyk A., Wojnar M., Niespecyficzne zaburzenia odżywiania się – subiektywny przegląd, Psychiatr. Pol. 2016; 50(3): 497–507, online: https://www.psychiatriapolska.pl/pdf-59217-79330?filename=Nonspecific%20eating.pdf [dostęp: 06.10.2026]
4. Sadowska J., Gutkowska K., Zaburzenia odżywiania u dzieci i młodzieży, [w: Prawdy i półprawdy w żywieniu człowieka], Warszawa, 2023, online: https://www.ipwc.pw.edu.pl/wp-content/uploads/2023/02/IPWC-LXXXIII-Prawdy-i-polprawdy-w-zywieniu-czlowieka.pdf [dostęp: 06.10.2026]