Flawonoidy – czym są, gdzie występują i czemu warto po nie sięgać?

Flawonoidy to naturalne związki roślinne, które występują w owocach, warzywach, ziołach i herbacie. Odpowiadają między innymi za intensywne barwy wielu roślin, a jednocześnie wykazują właściwości antyoksydacyjne, wspierając ochronę komórek przed działaniem wolnych rodników. Zainteresowanie flawonoidami wynika również z ich potencjalnego wpływu na funkcjonowanie organizmu, w tym układ krążenia i procesy związane ze stanem zapalnym. Znajomość ich właściwości i najlepszych źródeł pokarmowych ułatwia komponowanie zbilansowanej diety oraz świadome podejście do suplementacji.

Flawonoidy co to?

Flawonoidy to naturalne związki chemiczne należące do polifenoli, które występują w wielu roślinach. Pełnią w nich funkcje ochronne, a także wpływają na barwę owoców, warzyw i kwiatów. Spożywane wraz z produktami roślinnymi mogą wpływać na różne procesy biologiczne zachodzące w organizmie człowieka

Rodzaje flawonoidów

Flawonoidy to zróżnicowana grupa związków, które różnią się budową chemiczną, właściwościami i występowaniem w produktach roślinnych. Można wyróżnić kilka głównych grup, do których należą: flawonole, flawony, flawanony, flawanole, antocyjany i izoflawony.

• Flawonole – ich przedstawicielem jest kwercetyna, obecna m.in. w cebuli, jabłkach, brokułach i kaparach. Do tej grupy zalicza się również kemferol występujący w niektórych warzywach i owocach.
• Flawony – należą do nich m.in. apigenina i luteolina. Ich źródłem są przede wszystkim niektóre zioła, np. pietruszka i tymianek, a także seler.
• Flawanony – występują głównie w owocach cytrusowych. Przykładem jest hesperydyna obecna w pomarańczach oraz naryngenina, którą można znaleźć m.in. w grejpfrutach.
• Flawanole – do tej grupy należą katechiny, obecne m.in. w zielonej herbacie, kakao i niektórych owocach. Związki te są przedmiotem badań dotyczących ich potencjalnego wpływu na układ krążenia.
• Antocyjany – odpowiadają za czerwone, fioletowe i niebieskie barwy wielu owoców oraz warzyw. Występują m.in. w borówkach, czarnych porzeczkach, wiśniach i czarnej porzeczce.
• Izoflawony – ich głównym źródłem są soja i produkty sojowe. Do tej grupy należą m.in. genisteina i daidzeina, czyli związki wykazujące aktywność podobną do estrogenów.

Do flawonoidów zalicza się również rutynę, która występuje m.in. w gryce, a także w niektórych owocach i warzywach. Poszczególne związki mogą wykazywać aktywność antyoksydacyjną, jednak ich działanie w organizmie zależy m.in. od budowy chemicznej, ilości spożytej substancji i jej wchłaniania. Nie istnieje jeden produkt, który dostarcza wszystkich rodzajów flawonoidów w optymalnych ilościach. Dlatego najlepszym rozwiązaniem jest urozmaicona dieta, uwzględniająca różnokolorowe owoce i warzywa, herbatę, kakao, zioła oraz nasiona roślin strączkowych.

Flawonoidy działanie

Flawonoidy są przedmiotem licznych badań ze względu na ich aktywność biologiczną i możliwy wpływ na zdrowie człowieka. Jedną z najlepiej poznanych właściwości tej grupy związków jest działanie antyoksydacyjne. Flawonoidy mogą uczestniczyć również w regulacji procesów zapalnych i wpływać na funkcjonowanie naczyń krwionośnych. Trzeba jednak pamiętać, że ich działanie zależy od rodzaju związku, jego ilości oraz dostępności dla organizmu.

Właściwości antyoksydacyjne flawonoidów

Wolne rodniki powstają naturalnie w organizmie m.in. podczas przemian metabolicznych. Ich nadmiar może prowadzić do stresu oksydacyjnego, czyli zaburzenia równowagi między reaktywnymi cząsteczkami a mechanizmami ochronnymi organizmu. Zjawisko to wiąże się z uszkodzeniami komórek i może uczestniczyć w rozwoju różnych chorób. Flawonoidy wykazują aktywność antyoksydacyjną, m.in. dzięki zdolności do neutralizowania niektórych wolnych rodników. Mogą również wpływać na aktywność enzymów i mechanizmy komórkowe związane z ochroną przed stresem oksydacyjnym. Skala tych efektów w organizmie zależy jednak od konkretnego związku i warunków, w jakich działa.

Flawonoidy a układ krążenia

Flawonoidy mogą oddziaływać m.in. na śródbłonek naczyń, czyli warstwę komórek wyściełającą ich wnętrze, która uczestniczy w regulacji napięcia naczyń i przepływu krwi. Badania nad wybranymi flawonoidami wskazują również na możliwy wpływ na ciśnienie tętnicze i niektóre wskaźniki zdrowia metabolicznego. Nie oznacza to jednak, że flawonoidy można traktować jako zamiennik leków stosowanych w chorobach układu krążenia. Ich obecność w diecie jest jednym z elementów zdrowego sposobu żywienia, który obejmuje również odpowiednią ilość warzyw i owoców, regularną aktywność fizyczną oraz ograniczenie nadmiaru soli.

Flawonoidy a procesy zapalne

Niektóre związki z grupy flawonoidów mogą oddziaływać na szlaki sygnałowe i mediatory uczestniczące w odpowiedzi zapalnej. Przewlekły stan zapalny może towarzyszyć wielu chorobom, jednak nie można zakładać, że samo zwiększenie spożycia flawonoidów pozwoli mu zapobiec lub go wyleczyć. Znaczenie ma całościowy sposób żywienia, styl życia oraz postępowanie zalecone przez lekarza w razie występowania choroby.

Flawonoidy na odporność

Działanie flawonoidów może obejmować oddziaływanie na mechanizmy regulujące odpowiedź immunologiczną, jednak poszczególne związki nie działają identycznie. Dostępne wyniki badań nie uzasadniają traktowania flawonoidów jako uniwersalnego sposobu na zwiększenie odporności ani ochronę przed infekcjami. Suplementy zawierające wyizolowane związki mogą mieć inne działanie niż te same substancje spożywane w żywności, dlatego ich stosowanie powinno uwzględniać skład preparatu, dawkę i ewentualne interakcje z lekami.

Flawonoidy w kosmetyce

Flawonoidy znajdują zastosowanie nie tylko w dietetyce i suplementacji, lecz także w kosmetologii. Ze względu na właściwości antyoksydacyjne są wykorzystywane w preparatach przeznaczonych do pielęgnacji skóry, szczególnie narażonej na działanie czynników zewnętrznych, takich jak promieniowanie UV czy zanieczyszczenia środowiska. Mogą wspierać ochronę skóry przed stresem oksydacyjnym, który uczestniczy m.in. w procesach związanych z jej starzeniem.
W kosmetykach wykorzystuje się zarówno ekstrakty roślinne zawierające flawonoidy, jak i wybrane związki z tej grupy. Przykładem jest kwercetyna, badana pod kątem właściwości antyoksydacyjnych, a także katechiny obecne w ekstrakcie z zielonej herbaty. Flawonoidy można znaleźć w składach kremów, serum i innych preparatów przeznaczonych do codziennej pielęgnacji. Potencjalne korzyści zależą od rodzaju flawonoidu, jego stężenia, stabilności w kosmetyku i zdolności do przenikania przez warstwy skóry. Preparaty z tymi składnikami mogą stanowić uzupełnienie pielęgnacji antyoksydacyjnej, ale nie zastępują ochrony przeciwsłonecznej ani innych metod ochrony skóry przed szkodliwym działaniem promieniowania UV.

Bibliografia:

1. Kałwa K., Właściwości antyoksydacyjne flawonoidów oraz ich wpływ na zdrowie człowieka, Kosmos. Problemy nauk biologicznych, Tom 68, 2019, Numer 1 (322)
2. Majewska M., Czeczot H., Flawonoidy w profilaktyce i terapii, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Terapia i leki, Tom 65, nr 5, 2009, online: https://www.ptfarm.pl/pub/File/FP/5_2009/11%20%20flawonoidy.pdf [dostęp: 18.10.2026]
3. Nurzyńska-Wierdak R., Wybrane aspekty aktywności biologicznej flawonoidów , Sectio EEE: Horticultura, VOL. XXVI (4), 2016